Вялікія дарогі [пра мінулае]

З адной высокай, чарнявай чэшкай, Марыяй, Кастусь завёў нават сяброўства. Аднойчы ўвечары, вяртаючыся з купаньня, Кастусь нават абняў яе каля хаты. Дзяўчына адказала пацалункамі. Але Кастусь сьпяшаўся дахаты, каб не змушаць гаспадара заседжвацца позна. Дзяўчыне не падабалася, што яе новы залётнік рана пакідае яе. Яна крыху пасьмяялася з таго, што яму, маменькаму сынку, ужо пара дахаты. Але сяброўства не перарвалася.

Вядома, добра было жыць у Сухдоле, аднак Кастуся ўсё часьцей цягнула ў Прагу. Захацелася жыць у самім горадзе. Ужо сам натоўп, што запаўняў вуліцы і плошчы, значыў многае для яго. Прага вабіла многімі спакусамі. Нарэшце, купіў мэблю з гасподай у цэнтры Прагі ў чалавека, якому не дазвалялі жыць у ёй. Ня думаў тады Кастусь, што хутка й ён падзеліць лёс тога выгнанца. Ён цешыўся з раскошы кватэры. Цяпер можна было прывезьці маці зь Нямеччыны й разам зь ёй каратаць апошнія месяцы вайны, пераседзець ліха ў такім спакойным горадзе сярод добрага, як беларусы, народу.

Неяк у лістападзе Кастусь зьезьдзіў пад Брэслаў і прывёз адтуль зь лягеру сваю маці. Колькі было радасьці пасьля даўжэйшае разлукі. Трэба было рэгістравацца ў паліцыі. І тут Кастусю сказалі, каб ён выязджаў з Прагі. Загадалі ехаць у Нямеччыну. Маці не чапалі, старая нікому не патрэбная.

Неяк хутка прыйшлі два агенты і забралі Кастуся з сабой на станцыю, адтуль проста павезьлі ў Вену. Прыехалі туды ўначы, акурат на Куцьцю, 24 сьнежня 1944 году. Агентам не выпадала чакаць, калі адчыніцца біржа працы, каб здаць затрыманага. Яны далі Кастусю накіраваньне й загадалі ісьці ў тую ўстанову, як адчыніцца.

Кастусь трымаў тую паперу ў руках і меркаваў, што рабіць. Прыгадаў, што ў Вене жыў ягоны знаёмы мастак, рэфэрэнт беларускіх школаў у Латвіі. Успомніў ягоны адрас і вырашыў проста паехаць туды няпрошаным госьцем.

Мастак той жыў у драўляным дамку, на ўскраіне Вены, у глыбіні старога саду. Ён быў рады знаёмаму госьцю, знайшоўся і ложак, і міска, і покут. Цэлых два тыдні гасьцяваў Кастусь у Вене, аб якой засталіся толькі найлепшыя ўражаньні.

Думка пра пакінутую маці ўвесь час не пакідала Кастуся. Аднак ён паехаў спачатку ў Бэрлін да свайго былога супрацоўніка, паэты Альгерда Собаля, які жыў у інтэрнаце. Кастусь спыніўся ў яго пакойчыку. Разам яны хадзілі ўвечары глядзець на агні пажараў, што паглыналі суцэльныя кварталы пасьля налётаў амэрыканскае авіяцыі. Яны бачылі сапраўдную агонію вялікага гораду, што паміраў за грахі фюрэра і злачынствы нацыстаў у Эўропе. А калі Бэрлін на вачох ператвараўся ў груду руінаў і пачаў быць падобным на цэглавае страхоцьце, Кастусь рашыў уцякаць, ізноў у тую-ж Прагу.

І вось аднаго вечару праз начную цемру праскіх вуліцаў ён нарэшце дацягнуўся да тае гасподы, дзе жыла ягоная маці. Была, ведама, вялікая радасьць спатканьня. А калі сталі абмяркоўваць, што рабіць далей, аставалася адно: хочаш - ня хочаш, прыдзецца ехаць у Нямеччыну.