За морам Хвалынскім

— A ў чым яе віна? — паціснуў плячыма Ашавазда.— Чараваць прыгажосцю не грэх. Грэх павялічваць зло на зямлі. Але Зухра была не вінаватая. Гэта яны, анёлы, смяяліся над людзьмі i патрабавалі, каб род чалавечы за грахі быў змецены або знішчаны. За Tóe i адправілі ix сюды ў чалавечым абліччы. Але выкрываць могуць многія, ды як вынесці цяжар гэтага грэшнага свету? Як пражыць у ім дастойна? Бачыш, гэтага те вытрымалі нават анёлы...

I ён паволі, з асалодай, выпіў яшчэ піялу смачнага, цяжкага віна, што хваляй пракочвалася па целе. Пасля, хістаючыся, пайшоў у дом; Алекса доўга сядзеў адзін, слухаючы, як стракочуць тутэйшыя конікі, i гледзячы на зорку. Уявіў, як недзе, у бездані, надрыўна i нязмоўчна стогнуць грэшныя анёлы, што не змаглі супрацьстаяць жаночай прыгажосці i навек загубілі сябе. Мабыць, i ён, Алекса, пакараны за гэта ж. Ды ёп думаў не толькі пра сябе, але i пра дзяўчыну. А яна... О, каб ведаць ранен, чым усё скончыцца! I чаму было дадзена такое каханне, якое павяло на край зямлі, а пасля бязлітасна ашукала, скамячыла, менавіта яму? Жывуць жа іншыя i жылі як людзі. Ён гатовы быў закрычаць, запытацца ў гэта и маўклівай зямлі, у зоркі, што адзінока трымцела над гарaMi: «За што?!» Але навокал толькі стракаталі конікі, востpa пахла ажыўшай ад гарачыні спякотнага дня травой, i тая хваля, можа, тая самая хваля, якая не дабіла яго там, на моры Хвалынскім, цяпер моцна i ўладарна стукала Ў грудзі, i ён, як ніколі за апошнія месяцы, адчуваў сябе трэскай... Так, так, маленькая, непрыкметная трэска, але навошта жыццю гэтак мучыць яе? I ён заплакаў, заскрыпеў зубамі, заматаў цяжкай галавой. I добра, што ніхто не бачьгў яго, не чуў, не спач'уваў...

Успомніўся Брачыславаў суд у грыдніцы, калі перад братчынай збіраліся на пасад старая чадзь, дваране i людзі меншыя — гараджане, запрошаныя да князя.

У той дзень стаялі перад усімі худы, русавалосы, з шалёнымі блакітнымі вачамі рамеснік i жонка яго — танклявая, пяшчотна-русявая, круглатварая кабета. Стаяла — i не маглі яны, маладыя дружыннікі, адвесці вачэй ад наставы яе, ад белай-белай шыі i вуснаў, што, як вішні, пунсавелі на гэтым спалоханым, але i адчужана-рашучым твары. I казалі муж i жонка рознае:

— А што мне, княжа, твой суд? — страсна гаварыў ён.— Я сам суджу сябе кожны дзень. Не! Кожную ноч. Ці ведаеш ты такія ночы, калі цемра згушчаецца да каменнасці i цела здаецца сасудам зла, выразаным у гэтым каменні, сасудам, які вось-вось зломіцца ад непамернага цяжару, што з усіх бакоў гняце яго? Я суджу сябе за Адамаў грэх, які з мяне зрабіў грэшніка, бо сказана: «Пакінь блізкіх сваіх, ускінь крыж свой i ідзі за мною». А я прыляпіўся душою да яе, доўгавалосай сястры змеевай — i бяссільны перад ёю! Царства духу прамяняў я на зямную ўцеху — але, божа міласэрны, ты бачыш, якія казні егіпецкія я цярнлю за яе, блудніцу вавілонскую!

I вочы яе таксама ўсныхнулі i як асвяцілі змрочным святлом жанчыну — танклявую, гнуткую, у скураных лапціках. Здавалася, успыхнулі медныя ўпрыгожанні — колты — на скронях, заіскрыліся ў ix блакітныя каменьчыкі.

— А што мне твой суд, княжа? — сказала i яна.— Я добрая хрысціянка i ў царкву хаджу кожную нядзелю, i ў хаце нашай вісіць абраз старадаўні — цэлы ураджаи лёну аддалі за яго! Але я выплакала сабе вочы, княжа, i каб не баялася загубіць сваю душу i гарэць у пекле, я б атруціла паганым грыбам гэтага чалавека або сама кінулася б у Палату.