Вялікія дарогі [пра мінулае]

Раптам цэнзар нібы схамянуўся й выпаліў:

- Добра, я даю дазвол вершам пра белых нэграў. Сьмерць брытанскаму імпэрыялізму!

І ён хуценька падпісаў расейскі пераклад твораў Дудзіцкага. А на разьвітаньне дадаў узьнёслым голасам: «Хайль Гітлер!»

Пасьля тога выпадку дачыненьні Альгерда Собаля з цэнзарам пайшлі як па масьле. Калі ўзьнікалі разыходзіны Альгерд казаў, што пакліча рэдактара, і цэнзар адразу ператвараўся ў рахманую авечку. Цяпер ужо не прыходзілася перарабляць і выкрэсьліваць, як гэта было раней, калі аднойчы цэнзар пакрэмзаў, зьіначыў і страшэнна папсаваў клясычны твор беларускае літаратуры - верш у прозе «Хрыстос Уваскрос» Сяргея Палуяна. Кастусь ня мог дараваць сабе, чаму тады не ўдалося адваяваць Палуянаў твор ад цэнзурнага гвалту. А галоўнае, балела сэрца пазьней, калі бачыў, што дзе-каторыя беларускія выданьні перадрукоўвалі яго з тога скалечанага тэксту ў ягоным часапісе.

На пачатку сакавіка Альгерд Собаль з даручэньня рэдакцыі паехаў у Менск, а па дарозе наведаў Вільню. Потым ён расказваў, як у цёплы веснавы дзень яму добра было ісьці па Вільні й бачыць у тварах людзей і бляску іхніх вачэй адбітак веснавога настрою. У прыродзе ўсё ажывала пасьля доўгае зімовае сьпячкі. Людзі высыпалі на вулкі й радасна спатыкалі воклічамі сваіх знаёмых і сяброў. У прыўзьнятым настроі ішоў і Альгерд. Яму было добра й лёгка ў гэтым горадзе, ён сьпяваў сам сабе вясёлую прыпеўку й нават даў сабе волю зайсьці ў нейкую забягалаўку перакуліць чарку гарэлкі. Яна прыемна абагрэла яго, і яму сталася яшчэ лепей. Тады Альгерд наважыўся адведаць супрацоўніка часапіса, знанага драматурга Франьцішка Аляхновіча. «Можа забяру чарговую частку яго ўспамінаў, - падумаў ён. - Ды аднясу яму чарговы ганарар. Стары цяпер з гэтага толькі й жыве».

Альгерд з прыемнасьцю прыгадаў папярэдняе адведаньне Аляхновіча, калі пісьменьнік з замілаваньнем прывітаў яго ў сваёй гасподзе, частаваў прысмакамі й не забыўся даць адведаць знанае ў Вільні чарнічнае гарэлкі, ад якой потым падкошваліся ногі й круціла ў галаве аж да самае Рыгі. З асалодай прыгадаўшы аб тэй візыце, Альгерд пайшоў у патрэбным кірунку. Праз колькі пакручастых завулкаў ён апынуўся каля дома, дзе адразу распазнаў знаёмыя яму дзьверы. Пастукаў адзін раз, другі... Ніхто не адчыняе. Альгерд пастукаў мацней. За гэтым разам ён убачыў, што з-за фіранкі выглядае жаночы твар. Па абрысу круглаватае галавы ды па сьветлых валасох ён пазнаў Франьцішкаву жонку. Але тая нешта доўга вымярала яго сваім зрокам, хаваючыся за занавескай і патроху адхіляючы яе. Пазнаўшы нечаканага госьця, яна зьнікла. Відаць, пайшла адчыняць. Але ўжо перад дзьвярыма яшчэ стаяла па той бок і пыталася, хто стукае й чаго яму трэба. Нарэшце яна адважылася адчыніць і пусьціць Альгерда. Ён паздароўкаўся й ухапіў жаночую руку, каб пацалаваць. Толькі тады заўважыў, што твар жанчыны быў макраваты й вочы апухлі ад сьлёзаў.