БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ

Ня меншай была і эканамічная эксплёатацыя нашага краю. Паншчына, прыгон яшчэ больш завастрыліся чымся за Польшчаю. Падаткі павялічыліся ў шэсьць разоў. Сялянства ня мела ніякае годнасьці. Яго расейскія валадары ня толькі раздорвалі розным сваім прыслужнікам, але проста гандлявалі, як жывёлаю. У вёсках панавала бяда і голад. Гарады таксама апынуліся ў вельмі цяжкім палажэньні. Мяшчане-рамесьнікі і гандляры мусілі плаціць вялікія падаткі і ў дадатак у 1776 г. былі пазбаўленыя свайго самаўраду, бо ў Расейскай дзяржаве гарады не карысталіся майтборскім правам. Расейцы скасавалі таксама адміністрацыйны падзел Беларусі на ваяводзтвы, а ўвялі падзел на губэрні (Смаленскую, Магілеўскую, Менскую, Віленскую, Горадзенскую, Віцебскую).

Гэткае цяжкае эканамічнае палажэньне змусіла народныя масы бунтавацца. Перш-наперш бунтаваліся сяляне як супроць расейскіх, так і супроць польскіх паноў. Сялянскія бунты часта нагэтулькі былі вялікія, што самая паліцыя не магла іх ліквідаваць і заклікала войска, пры дапамозе якога нябывала жорсткімі спосабамі ў 1797 г. удалося часова сьціхамірыць край.

Тымчасам польскія паны хоць і страцілі ўладу, але жылі добра і нават заяўлялі, што «жывучы ня ў Польшчы, мы пачуваем сябе як-бы ў Польшчы і нават лепш, як у Польшчы». I запраўды так было. Яны добра жылі, пілі і гулялі, ды далей палёнізавалі наш край. Калі-ж памерла Кацярына II і калі расейскі трон займалі ейныя наступнікі — Павал I (1796—1801) і Аляксандар I (1801 — 1825) —людзі крыху больш радыкальных поглядаў, паляком удалося здабыць для сябе ў Беларусі розныя правы. Праўда^ Павал I i да беларускае справы адносіўся лагадней, чымся Кацярына II, бо дазволіў карыстацца Статутам Вялікага Княства Літоўскага і аднавіць некаторыя судовыя ўстановы на Беларусі. У дачыненьні, аднак, да палякоў Павал I быў, можна сказаць, прыхільным. Ён, лучыўшы з маладых гадоў пад уплывы каталіцтва, езьдзячы па Заходняй Эўропе і будучы на асабістым прыёме ў папы рымскага Пія VI, меў сымпатыі да каталікоў, а гэтым самым і да палякоў, якія зьяўляліся галоўнымі прадстаўнікамі каталіцтва на ўсходзе. З прычыны гэтае сымпатыі Павал I стрымаў ліквідацыю вуніі, асабіста вызваліў Касьцюшку, які пасьля здушэньня паўстаньня знаходзіўся ў расейскім палоне, аддаваў назад сканфіскаваныя Кацярынай II двары на Беларусі розным польскім патрыётам-паном, як Патоцкім, Чацкім, Вяшкевічам і др., а нават некаторых польскіх паноў надзяляў беларускай зямлёй (прыкладам, Ажыроўскіх, Забелаў, Парчэўскіх і інш.). Такім чынам на Беларусі ізноў узмацоўваўся польскі стан. Найвялікшай, аднак, здабычай для палякоў на Беларусі быў дазвол Аляксандра I у 1803 г. на ператварэньне езуіцкай акадэміі ў Вільні ў унівэрсытэт, які стаўся вельмі важным польскім культурным цэнтрам. Апрача таго, палякі мелі магчымасьць закладаць у нашым краі свае польскія школы і праз іх пашыраць далей сваю палёнізацыйную акцыю. Такім парадкам, беларусы апынуліся пад дэнацыяналізацыйнай акцыяй з двох бакоў: расейскага і польскага.