Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

Ён ужо добра адышоўся ад ракі і ўступіў у лес, але рэчка так лёгка не хацела адпускаць яго. Яна даганяла Сноўдалу старыцамі, бяздоннымі і вусцішнымі, якія трэба было абыходзіць. Перагароджвала дарогу прырэчнымі забалаццямі і балотамі, кружыла, круціла і заблытвала яго. Сцежка то была тупкаю, то раптоўна строма абрывалася, гублялася ў багне, хавалася ў возеры. I прыходзілася брацца ўбок, у абход, разблытваць лясныя сцежкі, блукаць і калясіць на адным месцы. Сноўдалу ўсё гэта было ў навіну і даспадобы. Ён быў рады і багне, непраходнаму лесу, які тлуміў галаву пахам багульніку і дурніц, ведаў, што лес усё роўна прапусціць яго. I лес прапусціў, нечакана скончыўся. Перад ім ляжала бясконцае чорнае і чаднае поле. Поле гарэла. Сноўдала пазіраў на яго і не верыў сабе. Па-першае, тут не месца было знаходзіцца полю. Па-другое, як гэта яно загарэлася. Па-трэцяе, як гэта хтосьці дапяў сюды. Раней жа сюды і птушкі не даляталі, забрыдаў толькі той колішні яцвяг, забрыдаў і спяшаўся прэч, нібыта ведаў, што тут наканавана яму загінуць. Гэтае месца належала толькі ім, зубрам. Яны прыходзілі сюды паміраць, калі смерць іх клікала да сябе. Хто ж наважыўся патрывожыць іх спачын, хто наслаў агонь на іх косці? Споўдала, як прыспеў і яго смертны час, ступіў на поле, пайшоў па ім напрасткі, не зважаючы на перасцерагальны крык і стогн мёртвых сваіх продкаў, якія не хацелі яго пускаць, заварочвалі назад: калі ўжо ён скіраваўся ў дарогу, то павінен яе прайсці, і цені продкаў не спыняць і не нярэймуць яго. Ён не паверне назад, хоць гэтая дарога нікуды не вядзе, на ёй толькі ўсе адыходзілі, і ніхто ніколі не вяртаўся.

Ён ішоў па чорным тарфяным полі, і поле таксама не пускала яго, правальвалася пад ім, над галавой, як нейчая душа, у сінім небе плакала кнігаўка, засціў, выядаў вочы лятучы дым з попелам. Але Сноўдала ўжо бачыў, куды імкнецца, куды кіруе. Пасярод поля стаяў самотны, абхватаў пяць, а то і больш, дуб, як маўзалей апусцелай раптам зямлі. Дарогу перагароджвала брудная і ціністая канава, даволі глыбокая і шырокая, але Сноўдала пераскочыў яе, не прыкмеціўшы ні глыбіні, ні шырыні. Пераскочыў і апынуўся каля дуба-маўзалея, прысланіўся да яго браніраванага вякамі цёплага боку, як руку падаў ці абняў яго. Яны прызналі адзін аднаго і былі радыя сустрэчы, таму што не спадзяваліся сустрэцца. Гэта быў той самы дуб, ля якога колісь Сноўдалу забіў са сваёй стрэльбы Барталамеус Шпаковіч, каля якога загінулі апошні яцвяг і яго забойцы.

— Ну, вось і дачакаўся,— прашапацеў дуб.— Цяпер і мне вольна на спачын.

— Рана,— хоркнуў зубр.

— Цяпер можна, цяпер можна,— задаволена шапацелі лісты на дубе і маладыя жалуды.— Усё роўна не ўстояць. Незлічона, процьма мышэй пасялілася ў маіх каранях. Набеглі з усяго свету. I точаць, точаць, грызуць. Раней у іх было шмат дрэў, а цяпер адно я, гола вакол...