Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

I Сідар зранку араў пад бульбу, падымаў былыя грады пагранічнікаў. Выправіўся на поле злуючы, распірала яшчэ яго пасля таго, як учора пагаварыў са Знаўцом. А бульбы гэтай ён пасадзіў столькі, каб даў бог восенню ўправіцца выбраць і паесці за зіму. Вось чаму ён учора і сказаў Знаўцу, што надумаўся ажаніцца. Не хапае ўжо на гаспадарку адных толькі яго рук. Трэба думаць і аб хаце, дзе і як ставіць яе, на старым бацькавым селішчы ці прыглядваць нейкае іншае месца. А то год ужо, лічы, як жыве ў нейкай халупе, прыбудове, што была ў пагранічнікаў не то капцёркаю, не то складам.

Зямлю сабе пад грады пагранічнікі выбралі ці не самую лешпую ў вёсцы. А за вайну яна яшчэ і выгулялася, і браць яе плугам было не надта лёгка, але Сідар быў задаволены. На цаліку першы год бульба ўродзіць і без гною, а ён жа яшчэ і гною не пашкадуе. Тут, непадалёку ад гэтага поля, можна будзе ставіць і хату, будавацца, што выбіраць ды перабіраць. Зямля добрая, і сад ужо гатовы, нічога самому садзіць не трэба, толькі дагледзець, прыкласці рукі. Нікому ён цяпер не трэба. Ні ў нашых, ні ў вашых не даходзяць да яго рукі. Сідар успомніў Знаўца і мацней налёг на ручкі плуга. Ён уяўляў ужо сабе гэтую сваю новую хату, як будзе раскашаваць яна пасярод саду.

Не хата — лялька. I там, дзе яна павінна была стаяць, на краі поля, прытрымаў каня. Запалазіў па кішэнях, шукаючы капшук з тытунём, але рукі слізгацелі па жаночай спадніцы, не знаходзілі кішэняў. Сідар успомніў, што пакінуў капшук, трут і красала ў кухтальку каля дарогі, пакрочыў туды. Мо калі б не закарцела яму з гэтым куравам, усё б і абышлося. Увесь у думках аб сваёй новай хаце ён толькі паспеў выкрасаць агонь і прыпаліць цыгарку, як з лесу выпаўзла калона нямецкіх машын. Пярэдняя спынілася каля яго, вадзіцель заглушыў матор, нагаворваючы штосьці сваё, нямецкае, пачаў тыцкаць пальцам у яго бок. Сідар і тут не адразу ўцяміў, што гэта немчура паганая выскаляецца так. Ён адчуваў сябе вольна, ні ў чым жа не замешаны, новай уладзе не праціўнік, нікому не замінае, толькі што араў, а цяпер адпачывае, стаіць курыць сваю цыгарку. Але якраз з-за гэтай цыгаркі, як пазней ужо расчухаўся, і загарэўся сыр-бор: баба курыць, ды чорная нейкая, старая баба, а як смаліць. Папаўся ён з гэтай цыгаркай, зараз такое закруціцца. I сапраўды закруцілася.

Яму не далі нават падысці да каня, як стаяў ён у разоры, так і застаўся стаяць сярод яе, непадалёку ад саду і «яго хаты». А самога Сідара акружыла салдатня, і кожны наравіў зазірнуць яму пад спадніцу, памацаць яго і ўшчыпнуць, і рагаталі, што жарабцы ржалі: «Партызан» больш за ўсё напалохала Сідара. А калі возьмуць ды на самай справе падумаюць, што прыйшоў ён з лесу, таму і пераапрануўся ў жаночае, так сказаць, замаскіраваўся. Абхітрыў, называецца, усіх, абвёў вакол таго самага месца. А ўсё Знавец, Знавец вінаваты, усё жыццё з-за яго пакутуе. Каб не заходзіў да яго ўчора Знавец, чорта б два ён выправіўся на тое поле. I вёска як вымерла, не, каб каму-небудзь падысці і вызваліць яго, растлумачыць немцам, хто ён, што ён адсюль, тутэйшы, з вёскі, а не з лесу, усе пазашываліся, пахаваліся, а мо і ў лес паўцякалі. Не першы ж раз наязджаюць сюды немцы. I стаяў перад імі Сідар, да апошняга разгублены, як страчаны, у чужым адзенні і сам сабе чужы. Чужое млела ў цішыні неба над галавою, чужая наперадзе перад ім была і вёска, чужы конь хадзіў па полі. Немцаў мо ён бы прызнаў за сваіх, мо і палюбіў бы іх, але хто ведае, што ў іх наўме, і мова іх яму невядомая. Ва ўсім яны людзі як людзі, толькі б мову ім людскую.