Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

Пад гэтае іх дураслівае сарачынае «Ванья-Манья» ён і ўзняў сякеру над галавой, увагнаў, упіўся лязом у яблыню. I толькі калі яблыня, як здалося Сідару, адхіснулася ад яго, здрыганулася камлём і кронаю, квеценню, што шуганула ўверх і пасыпалася яму на галаву, спярэсціла зямлю, ён адчуў, што робіць нешта нядобрае, забароннае, чаго нельга рабіць. Задрыжалі рукі, задрыжала тапарышча, учуўшы, як крычыць дрэва, пацвердзіўшы забарону і недабрыню. На вачах жа ўсёй вёскі ён вынішчае сад пагранічнікаў. I гэта толькі здаецца, што вёска апусцела, вымерла. Цяпер усе ад малога да вялікага сочаць за ім. I запісваюць, запісваюць усё ў памяці, кожны яго крок, кожны ўзмах сякеры і тое, у што ён апрануты і як падбадзёрваюць яго немцы: «Ванья-Манья». I ні адзін Іван, ні адна Мар'я ніколі не забудуць і не даруюць яму.

Але сякера ў яго руках ад гэтых думак не стала жаласлівай. Яна, здаецца, зрабілася яшчэ больш вострай, зазлаванай і сама ўжо ўздымалася і падала, угрызалася ў яблыні. I Сідар ішоў на кожную з іх, як ходзяць на ворага. Усякі раз, супакоіўшы яблыню, паклаўшы на зямлю, прыгаворваў: «Так табе і трэба, так вам і трэба». I невядома было, да каго ён звяртаўся з гэтымі сваімі словамі, да яблынь ці да сябе самога, да тых, хто садзіў іх, ці да тых, хто сачыў, цікаваў за імі — нябачных за платамі аднавяскоўцаў ці да немцаў, што стаялі за яго плячыма. Хутчэй за ўсё да ўсіх адразу. I каб на тое яго воля, ён паклаў бы іх тут, як гэтыя яблыні. Аўтамат бы яму, аўтамат, ён бы паказаў, як ганьбіць і асуджаць яго, хаваючыся па хатах і хлявах. Збоку, у сваёй хаце, усе разумнікі і праведнікі. А вы застаньцеся такімі сам-насам са смерцю, пад рулямі вінтоўкі і аўтамата. I немцы ў сіле, пакуль аўтаматы ў іх руках, а варта толькі пераіначыцца, памяняцца яму і немцам месцамі, ён бы паглядзеў на іх, ён бы паказаў ім і Манью, і Ванью, пеўнікамі б недарэзанымі спявалі. Не, не так проста, не такой вось зручнай і спрытнай самакальнаю мужыцкаю сякерай высякалі б яны гэты сад. Ён бы прымусіў іх зубамі грызці кожнае дрэва. I адпачыў бы душой, нацешыўся, гледзячы, як у друз крышацца іх зубы, даў бы сабе волю паздзекавацца, таму што высякае ён не чый-небудзь чужы сад і не сад пагранічнікаў нават, а свой уласны. Кожнае дрэва тут яго і кожнае ўсыпана яблыкамі. Вунь і конік яго пахаджае па садзе, аб'ядае квецень з яблынь, квецень, якой ужо не суджана адліцца ў яблыкі. А ён жа падагнаў коніка, каб сабраць, зняць і адвезці спелыя ўжо яблыкі, пазносіць іх у падпамосце хаты, яго хаты, што красуецца ў садзе.