Пан Тадэвуш, або Апошні наезд у Літве

Ды Войскага заўважыў і адчуў трывогу. Сядзеў спакойна Войскі і з прыжмурам вока, Здавалася, задумаўся над чымсь глыбока. Але як з Падкаморым Граф пачаў спрачацца І пагражаць Суддзі, стары аддаў табацы Належнае і стаў ацэньваць Графа крокі. Пан Войскі быў Суддзі якісь сваяк далёкі I, жывучы здаўна ў яго гасцінным доме, Так сябру спачуваў, як, пэўне, больш нікому. Дык зацікаўлены ўсёй гэтай валтузнёю, Руку на стол дастаў угору даланёю І палажыў на ёй нож тронкамі да ногця ўказальніка, лязом павернуты да локця, І стаў ківаць рукою, быццам забаўляўся, Прытым у Графа безупынна углядаўся. Мастацтва кідання нажоў, страшное ў звадзе, У той час у Літве было ўжо ў заняпадзе І між старымі. Ключнік кідаў нож нярэдка, Але ніхто так не пускаў, як Войскі, метка. Відаць па руху рук, што нож запусціць з жарам, А па вачах, што ў Графа цэліцца з ударам (Ў апошняга з Гарэшкаў, хоць і па кудзелі). Не ўсе з прысутных рухі тыя зразумелі. Збялеў Гервазы, засланяе Графа лавай, Здае к дзвярам. А вокал крык: «Лавіце! Жвава!» Як воўк, калі яго над падаллю застануць, Рванецца ў гурт сабак, убок не ўспеўшы глянуць, І гоніць іх: вось-вось рване, ды сярод брэху Пачуе трэск курка — на новую памеху Вачыма косіць. Бачыць: цалкам недалёка Стралок прыкленчыў, к стрэльбе прытуліўшы вока, Кранае спуск і рулю на яго наводзіць. Воўк туліць хвост і ўміг на ўцёкі пераходзіць, А псярня з брэхам жудкім клубіцца зноў ззаду, За кудлы рве. Ён на сабак знайшоў бы раду, Бо ледзь зірне, пашчэмкай плясне, клык аголіць, Уся арава рассьшаецца й скуголіць. Так і Гервазы грознай адступаў паставай, Вачыма ворага спыняючы і лавай, Пакуль не ўскочылі абодва ў цьму фрамугі. «Лаві!» — крычалі, бегучы за імі, слугі. Аж раптам над галовамі неспадзявана На хорах Ключнік паявіўся ля аргана I з трэскам алавяныя пачаў рваць трубы. I, пэўне, шмат каго прывёў бы да загубы, Ды госці ўжо таўпіцца пачалі ў парозе. І слугі не ўстаялі, хутка ўсе ў трывозе, Ледзь што-мага хапіўшы, следам падаліся І розных рэчаў, і начыння шмат зракліся. А хто ж, не чуткі ні на ўдары, ні абразы, Апошнім адступіў? — Брахальскі Пратазы. Ён, стоячы ў Суддзі за крэслам непарушна, Цягнуў асведчанне ўсё тое ж раўнадушна І, толькі скончыўшы, пляц кінуў апусцелы, Дзе засталіся грузы і пабітых целы. Людскіх ахвяраў не было, але ўсе лавы Амаль без ног былі, а голы стол кульгавы Злёг на талерак, місак гурт, віном заліты, Як рыцар на шчыты, з каня ў змаганні збіты. А ўкруг ляжаць індычак, куранятак цельцы. А з іх тырчаць нажы і ўбітыя відэльцы. І хутка ўжо ў старым Гарэшкаўскім будынку Вяртацца пачало ўсё зноў да супачынку. Згушчаўся змрок. А рэшткі панскае вячэры Ляжаць, як ежа для дзядоў, што, згодна веры Народнай, сходзяцца на заклінанняў словы. З-пад даху адгукнуліся ўжо тройчы совы, Як гусляры, нібы ўсход месяца віталі, Якога водбліск пранікаў з надхмарнай далі З дрыжаннем светльм. І сярод начное цішы Праз дзіры пацукі павылезлі і мышы, Грызуць і п’юць. І толькі часам стукне глуха Шампанскага бутэлька за здароўе духаў. А на другім паверсе ў той жа час у залі, Якую некалі люстэркаваю звалі, Стаяў Граф на балконе насупроціў брамы І ветрам халадаўся. Рухам з нейкай драмы Сурдут з пляча спусціў, палою ахінуўся І быццам у плашчы шырокім апынуўся. Гервазы ў кут з кута хадзіў цяжкой ступою, І кожны повен дум гуторыў сам з сабою. Граф мовіў: «Пісталеты, а як не — палашы!» Гервазы паўтараў: «Зямля і замак нашы!» «Пляменніка і дзядзьку, — ўскрыкваў Граф, — кліч к бою! Увесь іх род!» «Калі вы хочаце спакою, — Выкрыкваў Ключнік, — замак, землі адбірайце, Пан Граф, нічога ім не пакідайце! Нашто судзіцца вам, мапанку? Суд кароткі: Чатыры сотні год жылі тут вашы продкі. Зямлі аднялі шмат дзялягі Таргавіцы І перадалі, як пан ведаеш, Сапліцы. Усё забраць ад іх, не толькі нашу долю, За кошты ўсе судовыя, за самаволю! Я вам не раз казаў: наездам праў дабіцца! Я вам не раз казаў: даволі ўжо судзіцца! Даўней бывала так: хто раз зямлю здабудзе, Той пан. У полі выйграй, дык прысудзяць суддзі.