Пан Тадэвуш, або Апошні наезд у Літве

Ён, гаварун стары, адпачываў пры мове, Будзіўся ад маўчання на апошнім слове. Так мельнік, задрамаўшы, ўміг на ногі стане, Калі млын спыніцца і сціхне грукатанне. Вось Падкамораму пан Войскі пакланіўся, Рукой ад вуснаў знак Суддзі зрабіў, спыніўся: Прасіў даць слова. Дык абодва пахілілі Галовы ў знак, што думку выступіць хвалілі. Тады сказаў: «Прасіў бы вас я, кавалеры, Па-старадаўняму праводзіць час вячэры І моўчкі не жаваць. Няўжо мы тут святошы? Бо за сталом маўчанне — звычай не харошы. Маўчаць, скажу вам, бы ў ствале зарад іржавіць. Таму век гаварлівасць продкаў буду славіць: Яны сядалі, не каб з’есці і напіцца, А каб і ўдосталь, ад душы нагаварыцца І сэрцы аблягчыць. Былі ў іх абгаворы І ловаў, і стральцоў. Бывала, што каторы І крык там узнімаў, і ўсе гудзелі жвава, І раз яшчэ перажывалася аблава. Сягоння ясна ўсім, чаго з вас той-сёй хмурны: Каптур манаскі, пэўне, ўнёс настрой хаўтурны! За промахі вам брыдка? Дарма духам палі! Я лепшых знаў стральцоў, што часам не траплялі. Пацэліць, прамахнуць, паправіць кожны можа. Я сам, хоць ад дзяцінства ўжо страляў прыгожа, Было, што не трапляў так, як і сам Тулошчык, Не кожны раз трапляў і пан Райтан, нябожчык. Пра Рэйтана скажу пазней. А ў гэтай справе, Што панічы не дастаялі на аблаве І не змагаліся з мядзведзем грудзі ў грудзі, Хоць мелі піку, мы ані хваліць не будзем, Ні ганіць, бо ўцякаць з зараджанаю зброяй Той будзе, хто ніяк не варт імя героя. А выстраліць наслепа (бо бывае й гэта), Калі звер не падпушчан, задалёка мэта, Ёсць ганьбай. Але хто прыцэліцца без страху І выстраліць, калі і дасць часамі маху, Без сораму ўжо можа ўзад падацца, Таксама можа пікаю абараняцца, Але не з мусу, бо бяруць на паляванне Для абароны піку, не для нападання. Здаўна вядзецца так. Паслухайце вось рады: У сэрцы не прымайце вашай райтарады І ты, Тадэвуш, і вы, шаноўны Графе! А як прыпомніце аб гэтьш трафе, Не забывайце важнае перасцярогі: Адзін другому не заходзьце больш дарогі І не страляйце разам у адну звярыну». Як толькі Войскі слова вьшавіў «звярыну», Асэсар буркнуў спадцішка «дзяўчыну», Другія «брава» ўскрыкнулі і цераз смехі Перасцярогу сталі паўтараць Грачэхі: Апошняе са слоў крычалі: той звярыну, А іншы, смеючыся, паўтараў: дзяўчыну. «Кабету», — буркнуў Рэент, і на заканчэнне: «Какету», — сыкнуў злы Асэсар к Талімэне. А Войскі не збіраўся дапякаць нікому, Да шэптаў тайных справы не было старому. Ён рады быў, што дамам повад даў для смеху, Дык і стральцам хацеў знайсці што на пацеху, І так казаў, віна сабе падліўшы ў чару: «Я тут не бачу бернардынавага твару. Хацелася б, каб ён выпадак чуў цікавы, Падобны да здарэння з сённяшняй аблавы. Такога, як ксёндз Робак, мастака страляння Знаў Ключнік аднаго, як нам расказваў зрання, А я другога ведаў. Ён сябе праславіў І стрэлам двух паноў ад пэўнай смерці збавіў, Калі ў лес Налібоцкі, шмат таму ўжо часу, Тадэвуш Рэйтан прыязджаў і князь Дынасаў. І зайздрасці к стральцу паны не праяўлялі, А нават тосты за яго здароўе ўзнялі, I падарункаў паназносілі без ліку І дзіка скуру. Вось хачу аб гэтьм дзіку І пра той стрэл вам зараз даць расказ асобны, Бо той вьшадак і да нашага падобны, А здарыўся стральцам найлешпьш нашых часаў Паслу Райтану разам з князем фон Дынасаў». А тут Суддзя сказаў, віна падліўшы ў чашы: «П’ю Робака здароўе. Войскі, ў рукі вашы! Калі наш дар ксяндза не вельмі мо ўзбагаціць, Дык хай тады яму за порах хоць заплаціць — Лічу, што тушы з сённяшняга палявання Для манастырскай кухні на гады два стане, А скуры не аддам. Гатоў на’т пасварыцца, Калі не пажадае ксёндз са мной мірыцца, А не, сплачу яе хоць нават сабалямі, Бо скураю распараджацца мы павінны самі. Калі пяршынства славы ў нас слуга ўзяў Божы То скуру прысудзіць пан Падкаморы можа Таму, хто з нас другой узнагароды варты». Задумаўся тут Падкаморы не на жарты. Стральцы загаварылі, кожны ўсхваляваўся: Той гаварыў, як звера спудзіў, той — як гнаўся, Той — як сабак склікаў, а той — як вёў аблогу. Асэсар з Рэентам паднялі зноў трывогу: