Доўгая дарога дадому

Але цi ня самае вялiкае ўражаньне на мяне зрабiў мэмарыял, разьмешчаны за паўгадзiны язды на аўтамабiлi ад Мадрыду.

Яшчэ здалёк на гары бачны быў аграмадны каталiцкi крыж, пад якiм месьцiўся мэмарыял — вялiзная касьцельная заля ў скале, разьдзеленая на дзьве палавiны. У ад ной знайшлi свой апошнi прытулак рэспублiканцы, у другой — мяцежнiкi-франкiсты. Пасярэдзiне высiлася гранiтная магiла самога Франка, якi пасьля сьмерцi аб’яднаў усiх — i ворагаў, i прыяцеляў. То было выдатнае ўвасабленьне хрысьцiянскага пастуляту пра тое, што перад Богам усе роўныя, сьмерць аб’ядноўвае. Пастулят, якi, на вялiкi жаль, у нас даўно занядбаны нават у межах аднае нацыi, ня кажучы пра адносiны да iншых нацыянальнасьцяў, колiшнiх ворагаў. Калi ў Эўропе збудаваны сотнi мэмарыялаў, старанна дагледжаны ўсе могiлкi нашых салдатаў, ахвяраў Другой сусьветнай вайны, на нашай зямлi зь нямецкiх помнiкаў не засталося нiводнага. Усе пабурылi на хвалi натуральнага ваеннага гневу i нянавiсьцi да акупантаў, якая не затухае i дагэтуль. I цяпер нашыя ветэраны гатовыя на ўсё, каб не дазволiць немцам за свой кошт аднавiць памяць пра iхнiя ахвяры на нашай зямлi. У той жа час гуманiтарную дапамогу ад iх жадаюць рэгулярна атрымлiваць. Такая мараль. Нават у межах адноўленага i ўшанаванага хрысьцiянства. Сэвiльля зь зялёнай травой газонаў у лютым i вечназялёнымi пальмамi прыемна нагадала вясну зь яе памаранцавымi дрэвамi на вулiцах, абсыпанымі жоўтымi пладамi, якiя на смак выдалiся нясмачныя — горкiя. Мы наведалi былую тытунёвую фабрыку, дзе колiсь працавала несьмяротная Кармэн, а цяпер стаяла нязмоўчная гамана студэнтаў Сэвiльскага ўнiвэрсытэту. Адзiн дзень пачуваўся блага, зранку на паседжаньне кангрэсу не пайшоў, ляжаў у нумары i стаўся мiжвольным сьведкам, як у суседнiм пакоi абшуквалi валiзы майго таварыша-масквiча. Рабiлi тое два нашы землякi, якiя прыехалi разам з Мадрыду. Дарма было вiнавацiць гiшпанцаў, калi ў таго што зьнiкла. А можа, i ня зьнiкла — прыбавiлася, што магло стацца i яшчэ горш.