БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ
- Автор: Найдзюк Язэп, Касяк Іван
- Год: 1993
- Язык: белорусский
- Год: Навука і тэхніка
- ISBN: 5343014585
- Жанр: История
Электронная книга - «БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ». Краткое содержание книги:
У 1920 годзе ў Рызе стварыўся ўжо моцны беларускі цэнтр, бо туды прыехаў бадай увесь урад Беларускае Народнае Рэспублікі, які мусіў эміграваць з Бацькаўшчыны, разам з міністрам-прэзыдэнтам В. Ластоўскім. Туды-ж перабраліся і некаторыя сябры Рады Беларускае Народнае Рэспублікі. У Рызе абмяркоўваліся і разьвязваліся ўсе найважнейшыя беларускія справы. Але ўсё зьмянілася, калі латышы і бальшавікі пагадзіліся і падпісалі ўмову, на аснове якое латышы забавязаліся спыніць дзейнасьць ураду БНР і ягоных установаў. З гэтае прычыны ўрад БНР прымушаны быў выехаць. Прымушаны былі таксама выехаць і беларускія вайсковыя аддзелы, прычым вялікая частка іх на чале з гэн. Булак-Балаховічам перайшла на службу Польшчы і даўгі час яшчэ змагалася з бальшавікамі. Савецка-латыская ўмова прычынілася да таго, што ўсялякая сувязь з урадам БНР у Лацьвіі разглядалася як процідзяржаўная дзейнасьць. Усе арганізацыі беларускіх эмігрантаў забараняліся. Рада Беларускае Калёніі, таварыства «Бацькаўшчына», а таксама Беларускі Клюб і Прэсавае Бюро былі зачынены. Дыплёматычная Беларуская Місыя зьліквідавала свае аддзелы ў Лібаве і Рэвалі і Урад Беларусі яе адклікаў.
Дзякуючы стараньням палкоўніка К. Езавітава хутка, бо ўжо 25.111 1923 г., нанова зарганізавалася беларускае таварыства «Бацькаўшчына», толькі ня ў Рызе, а ў Дзьвінску, з аддзеламі ў Люцыне, Старой Слабадзе, Краслаўлі, Рэжыцы, Індры і ў некаторых іншых валасьцёх, дзе была большая колькасьць беларускага жыхарства. Таварыства «Бацькаўшчына» і беларуская інтэлігенцыя ў розных месцах выяўлялі вялікую дзейнасьць. Паўстала 56 беларускіх пачаткавых народных школаў, дзьве беларускія гімназіі: адна ў Дзьвінску, а другая ў Люцыне, адбываліся беларускія сходы, паказы, а ўся праца цэнтралізавалася ў Дзьвінску. У Рызе беларускае жыцьцё заціхла, але не на доўга, бо ў хуткім часе пры Лацьвійскім Міністэрсьцьве Асьветы паўстаў Беларускі Аддзел і Рада Аддзелу, каля якіх ізноў гуртавалася і пульсавала беларускае жыцьцё. У склад Рады ўваходзілі: кіраўнік аддзелу — Сяргей Сахараў, інспэктар беларускіх школаў — К. Езавітаў, дырэктар беларускае гімназіі ў Дзьвінску — Іван Краскоўскі, старшыня таварыства «Бацькаўшчына» — Ян Харлап, арганізатар беларускае школы і беларускае гімназіі ў Люцыне — Рыгор Плыгаўка, прадстаўнікі беларускага настаўніцтва — Астап Круцкі, Сымон Маціеўскі і Мікола Талерка.
Беларуская праца ў Лацьвіі наагул разгарнулася даволі шырака. Між іншага, беларусы мелі вялікае маральнае падтрыманьне з боку найвялікшага латыскага паэты Райніса і некаторых другіх выдатных латышоў, але, нажаль, шмат знаходзілася і ворагаў беларускага руху. Першымі такімі ворагамі былі расейскія манархістыя, што засталіся ў Лацьвіі і тварылі базу для свае кансьпірацыйнае арганізацыі «Руская Праўда», а беларусаў уважалі за вялікіх ворагаў ідэі «адзінае і недзялімае Расеі». Ворагамі беларусаў былі, бязумоўна, і бальшавікі, якія нішчылі беларускі нацыянальны рух, а таксама і палякі, якія і ў Лацьвіі хацелі з беларусаў рабіць палякоў. Ворагамі беларускага руху былі ўрэшце латыскія шавіністыя, бо яны лятуцелі аб асыміляцыі беларусаў і аб захопе беларускіх паўночна-заходніх земляў.
Польска-расейска-латыскія інтрыгі прычыніліся да таго, што ў 1924 годзе латыскія ўлады арыштавалі найбольш выдатнага ў Лацьвіі беларускага дзеяча К. Езавітава і стварылі судовы працэс. Разам з К. Езавітавым судзілі яны і іншых беларускіх дзеячоў: У. Пігулеўскага, Я. Краскоўскага, Я. Якубецкага, П. Мядзёлку-Грыб, П. Жэрдзі, В. Корці і М. Іванова. Усіх іх латыскія ўлады вінавацілі ў тым, што яны імкнуліся стварыць незалежную Беларускую дзяржаву, якая абыймала-б усе беларускія этнаграфічныя землі, а ў тым ліку і частку тэрыторыі Латыскае дзяржавы — паветы Дзьвінскі, Люцынскі, Рэжыцкі і часткава Ілукштанскі. Каб зьдзейсьніць свае мэты, абвінавачаныя праводзілі адпаведную працу сярод беларускіх масаў, беларускае щкольнае моладзі і мелі цесны кантакт з беларусамі ў іншых дзяржавах. Суд, разгледзеўшы справу, апраўдаў усіх абвінавачаных. Аднак за час сьледзтва і беларускага працэсу ў 1924 і 1925 гадох латышы пасьпелі ператварыць цэлы шэраг беларускіх школаў на латыскія, а таварыства «Бацькаўшчына» ды іншыя арганізацыі зачыніць. Зачынілі нават і Беларускі Аддзел пры Міністэрсьцьве Асьветы ў Рызе, заміж якога паўстала Справаводзтва Беларускіх Школаў на чале з дырэктарам латышом.