БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ

Суды над арыштаванымі грамадаўцамі адбываліся ў розным часе і ў розных мясцовасьцях, а найважнейшым з іх быў суд, на якім разглядаліся справы галоўных правадыроў, паслоў і дзеячоў Грамады у ліку 56 асобаў. Суд гэты адбываўся ў Вільні ў 1928 годзе ўвесну і трываў тры месяцы. У выніку яго 19 абвінавачаных былі апраўданыя, а іншыя, у тым ліку паслы Тарашкевіч, Рак-Міхайлоўскі, Валошын і Мятла, засуджаныя на 12—13 гадоў у вастрог. Сярод апраўданых знаходзіўся і Антон Луцкевіч.

Польская і бальшавіцкая падрыўная акцыя ў беларускім нацыянальным руху ў Заходняй Беларусі пасьля ліквідацыі Грамады яшчэ ня скончылася. Бальшавікі ізноў знайшлі сабе сярод беларускіх паслоў у сойме (выбраных у 1928 годзе) людзей, якія думалі, што пры бальшавіцкай помачы ўдасца больш актыўна праводзіць беларускую работу і што пад бальшавіцкай апекай беларусы здабудуць лепшую долю. Былі гэта паслы Дварчанін, Гаўрылік, Валынец, Грэцкі і Крынчык (увайшоўшы на месца выбыўшага пасла Стагановіча). Яны стварылі Беларускі Пасольскі Клюб «Змаганьне», які, падобна як і Грамада, разьвіў шырокую акцыю, аж пакуль яго польскія ўлады не зьліквідавалі, а паслоў не пасадзілі на доўгія тэрміны ў вастрог. Пасьля ліквідацыі Грамады і «Змаганьня» паўставалі яшчэ розныя беларускія радыкальныя аб'яднаньні, выдавецтвы, але і іх хутка польская ўлада ліквідавала. Засуджаных паслоў з «Змаганьня» бальшавікі вымянялі на польскіх палітычных вязьняў і забралі ў Саветы, дзе іх пазьней зьліквідавалі як ворагаў народу.

Група беларускіх дзеячоў, што была апраўданая ў працэсе Грамады, стварыла гэтак званы Беларускі Цэнтрасаюз і Таварыства Беларускае Асьветы. Яна выдавала часапісы «Наперад» і «Родны Край», рабіла спробу нармаваць беларуска-польскія дачыненьні і старалася перацягнуць на свой бок былых грамадаўскіх паслоў. Але як толькі палякі іх звольнілі з вастрогу, дык яны патаемна выехалі ў СССР, дзе іх пасьля бальшавікі зьліквідавалі як шкоднікаў. Тарашкевіч не пасьпеў выехаць і яго польская паліцыя ізноў арыштавала. Тады бальшавікі вымянялі Тарашкевіча на беларускага літарата Фр. Аляхновіча, які сядзеў у бальшавікоў на Салаўках і родам быў з Вільні. Аднак і ў СССР Тарашкевіч ласкі не здабыў. Яго хутка выслалі ў Сібір. Палёнафільская акцыя Цэнтрасаюзу і «Роднага Краю», як і папярэдніх палёнафільскіх арганізацыяў, збанкрутавала, а тыя беларускія дзеячы, што рабілі спробу нанова наладзіць польска-беларускае супрацоўніцтва, пасьля нават папалі ў польскую няласку.