БЕЛАРУСЬ УЧОРА І СЯНЬНЯ

У галіне культурна-асьветнай і навукова-беларускай спачатку працавалі ў Вільні Беларускае Навуковае Таварыства і Таварыства Беларускай Школы. Беларускае Навуковае Таварыства перадусім апякавалася беларускім музэем імя Івана Луцкевіча ў Вільні, багатай бібліятэкай пры ім, папаўняла іх беларускімі культурнымі і гістарычнымі памяткамі, кнігамі і іншымі каштоўнасьцямі, ды агулам рабіла ўсё тое ў галіне беларускай навукі, што можна было зрабіць у тых варунках, у якіх яно было, без грашовае дапамогі з боку дзяржавы і бяз ніякіх амаль грашовых фондаў. Навуковае Таварыства ладзіла рэфэраты, навуковыя сходы, высылала сваіх прадстаўнікоў на навуковыя зьезды, выдала адзін «Гадавік» і адзін том Запісаў Беларускага Навуковага Таварыства, дзе надрукаваны некаторыя працы сяброў гэтага таварыства.

Таварыства Беларускае Школы паўстала ў Вільні ў 1921 годзе і мела характар беларускай культурна-асьветнай арганізацыі. Яно закладала гурткі ў вёсках, местачках, мела свае акруговыя ўправы, арганізавала беларускую культурна-асьветную працу, народныя дамы, бібліятэкі, чытальні, аркестры, народныя хоры, прадстаўленьні, ладзіла лекцыі, курсы для дарослых, закладала прыватныя беларускія народныя і сярэднія школы, ды старалася, каб былі беларускія дзяржаўныя школы. Таварыства выдавала таксама кніжкі і свой часапіс «Летапіс ТБШ». Каля Таварыства Беларускай Школы спачатку гуртаваліся ўсе беларускія культурныя працаўнікі. Яно мела 10 297 сяброў, больш 500 гурткоў, 11 акруговых управаў, больш 250 бібліятэкаў-чытальняў, больш 100 народных дамоў, колькі кнігарняў, шмат розных драматычных сэкцыяў, хораў і аркестраў.

Бальшавікі, бачачы такую сілу Таварыства Беларускае Школы, стараліся выкарыстаць яго для сваёй акцыі. У сувязі з гэтым сярод беларускага грамадзянства паўстала думка стварыць другую культурна-асьветную арганізацыю — Беларускі Інстытут Гаспадаркі і Культуры, што і было зрэалізавана ў 1926 годзе. Беларускі Інстытут Гаспадаркі і Культуры ў хуткім часе таксама меў больш 1000 сяброў, 87 гурткоў, 3 акруговыя ўправы, аб'яздны беларускі тэатр, зарганізаваў каапэратыўныя курсы, ладзіў аматарскія прадстаўленьні, канцэрты, закладаў бібліятэкі, чытальні, народныя дамы, хоры, аркестры, выдаваў кніжкі, закладаў беларускія прыватныя школы, стараўся, каб існавалі беларускія дзяржаўныя школы.

Побач Таварыства Беларускае Школы і Беларускага Інстытуту Гаспадаркі і Культуры у такім-жа напрамку працавалі яшчэ Беларускі Гаспадарскі Зьвяз і Саюз Беларускіх Настаўнікаў. Беларуская моладзь і беларускія спартоўцы стараліся зарганізаваць таварыства беларускае моладзі «Будучыня» і спартовае беларускае таварыства «Гайсак», а дна к польскія ўлады не далі на гэта дазволу.

Сярод беларускай студэнцкай моладзі беларускую працу праводзіў Беларускі Студэніжі Саюз і Таварыства Прыяцеляў Беларусаведы. Яны ладзілі рэфэраты, дыскусіі, канцэрты, прадстаўленьні, экскурсіі. Студэнцкі Саюз выдаваў непэрыядычна свой часапіс «Студэнцкую Думку», гуртаваў каля сябе беларускую студэнцкую моладзь і зрабіў вельмі шмат у галіне ўзгадаваньня беларускае інтэлігенцыі.Польскія ўлады, ліквідуючы беларускія палітычныя арганізацыі і беларускую палітычную акцыю, пастанавілі зьліквідаваць і беларускія культурна-асьветныя арганізацыі і іхную працу, якая ім таксама не падабалася. Пачалося ад забаронаў ладзіць беларускія прадстаўленьні, лекцыі, курсы, а далей пайшлі ліквідацыі паасобных гурткоў, бібліятэкаў, а ўрэшце і самых цэнтраляў. I так: 2, XII. 1936 г. было закрыта Таварыства Беларускае Школы, 4.XII.1936 г.— Беларускі Інстытут Гаспадаркі і Культуры, 20.VIII. 1937 г.— Саюз Беларускіх Настаўнікаў і нават палёнафільскае Таварыства Беларускае Асьветы, а 16.IV. 1938 г.— Беларускі Гаспадарскі Зьвяз. Беларускаму Студэнцкаму Саюзу забаронена было ладзіць лекцыі на правінцыі і беларускія канцэрты ў Вільні, а ягоным сябром насіць шапкі і значкі свае беларускае студзнцкае арганізацыі.