Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

— Хвацка б'еш, афіцэр. Фінгал у законе і шнобель на два румбы ўбок. Закурыць не дасі? — Сёма Шверкін, хаця і цяпер яшчэ блазнаваў, выглядаў няважна. Твар перакрыўлены, апухлы і задуменны.

— Сёма ты, Сёма,— Мар'яну было няёмка глядзець у твар Шверкіну, але ён прымусіў сябе глядзець.— Слухай сюды і запамінай. У дзетдоме з сённяшняга дня не кураць.

— Гэта Сёму не падыходзіць.

— Больш таго, у дзетдоме не гуляюць ужо і ў карты.

— Гэта таксама Сёму не падыходзіць.

— I яшчэ ёсць: усе цяпер ходзяць у школу.

— Гэта Сёму зусім ужо не цікава.

— Што ж Сёму цікава?

— Сему цікава добрыя папяросы, калода новых карт, настаўніца, але каб яшчэ не старая, і калі Сёма не за партаю. А яшчэ Сёму не падабаецца дырэктар дзіцячага дома, ён адчувае, што іх каханне не адбудзецца.

— Хто ж з нас лішні, Сёма Шверкін, толькі чэсна?

— Вы не думаеце перамяніць прафесію, толькі таксама чэсна?

— Не, Сёма, чэсна,— не вагаючыся адказаў Мар'ян. Ілгаў ён тады Сёму Шверкіну? Здаецца, не. Каму-каму, а Шверкіну лгаць ён бы не стаў, таму што быў вінаваты перад ім.

— Сёма Шверкін усё зразумеў. Сёма Шверкін не такі ўжо дурны. I сам сабе ён жадае толькі дабра. Хаця дабра гэтага ад сябе ніколі не ўбачыць. Ён жадае дабра і шкетам,таму што невядома, чаму ён любіць гэтых шкетаў. Мо таму, што сам быў шкетам і не любіў Сёму Шверкіна, які стаяў тады над ім. Ганіце ад шкетаў усіх Сём Шверкіных, Цурукоў, Крывавязых, Кубаў.

— Не трэба мне тваіх парад, Шверкін.

— Я разумею, але куды тады Шверкіну.

— На фронт, Шверкін, цябе па тым, як выглядаеш, могуць прызваць ужо.

— Добра гаварыць — на фронт. Але там жа ненарокам і забіць могуць.

— Так, могуць і забіць, але там можна стаць Шверкіну і чалавекам.

Сёма Шверкін паслухаўся Мар'яна, пайшоў на фронт і стаў чалавекам. Памёр чалавекам. «Паў смерцю храбрых». Мар'ян атрымаў паведамленне аб яго гібелі. У Сёмы Шверкіна не было ні бацькоў, ні сваякоў, усе яны загінулі ў гета. Паведамленне даслалі на дзетдом, на імя дырэктара, на яго, Мар'янава, імя. Мар'ян тры дні насіў яго ў кішэні, не ведаючы, што з ім рабіць, не знаходзячы сабе месца, вінаваціўся за яго смерць. Пацана, выхаванца дзіцячага дома паслаў на фронт, на смерць. I смерць Сёмы ён перажываў мо нават больш, чым смерць бацькі і дзядзькі. I гэтыя тры дні, што ён перабыў сам-насам са смяротнай паперчынай каля сэрца, праяснілі яму куды больш, чымсьці ўсе тыя гады, што ён пражыў на свеце. Жахлівая рэч, хоць і мімаволі, але ўсё роўна ад сябе не ўцячэш і сябе не падманеш — быць вінаватым у нейчай смерці. Яму адкрылася, хто ён, за што адказвае і якую ношку ўсклаў ён сабе на плечы. Атрымаўшы паведамленне, ён памкнуўся адхрысціцца ад яго, пазбавіцца, парваць, знішчыць, але, пранасіўшы яго тры дні ў кішэні, на чацвёрты на вячэрняй лінейцы ён выйшаў з ім перад строем дзетдомаўцаў. I тут немалаважна адзначыць, што наўрад ці ім валодала адна толькі рашучасць, імкненне ачысціцца перад дзецьмі. Так, несумненна, ён адчуваў такую патрэбу. Але было ў гэтым публічным самакатаванні і іншае, трошкі брыдкае, трошкі гідкае. Мар'ян ведаў, усведамляў гэта, таму што іменна тым вечарам ён стаў сапраўдным дырэктарам дзіцячага дома і зразумеў, што дзецям патрэбны не толькі дырэктар. Дзецям патрэбны і свае героі, свае куміры. I таму, узвышаючы, узносячы Сёму Шверкіна ў вачах дзяцей, ён адначасова і таптаўся на ім, прыстасоўваючы яго імя і смерць да патрэбы дня. Хаця гэта была яго першая і самая буйная педагагічная ўдача, ён адчуваў і сорам, ніякавеў ад сутыкнення, несастыкаванасці такіх слоў: смерць і ўдача. Было сорамна адчуваць на сабе пагляды ста пяцідзесяці пар дзіцячых вачэй, што аж свяціліся ад замілаванасці і захаплення. Захапляліся яны, зразумела, не ім, а Сёмам Шверкіным, якога ён адрадзіў, каб забіць і праз смерць адрадзіць зноў. Але ўжо не таго Сёму Шверкіна, шпанавітага і трохі нахабнага, але ўсё ж жывога, а толькі нейкае падабенства яго. I самае жахлівае, што гэтае падабенства ўсім, у тым ліку і яму, было больш дорага, чымсьці жывы Сёма. I як іншым людзям, для таго, каб жыць, каб кіраваць жывымі, патрэбна смерць, патрэбны нябожчык. Усё, канечне, заканамерна, чужая смерць не свая...