Паслухайце нацыяналіста
- Автор: Астапенка Анатоль
- Год: 2000
- Язык: белорусский
- Год: Raštijos Draugija
- ISBN: 9986-437-04-2
- Жанр: История
Электронная книга - «Паслухайце нацыяналіста». Краткое содержание книги:
Апошнія спробы ажыўлення уніяцкай дзейнасці на Беларусі скончыліся пад час другой сусветнай вайны ў 1942 г. у сувязі з арыштам А. Неманцовіча. Леў Гарошка працягваў сваю дзейнась ужо за мяжой, у эміграцыыі.
Аднак не уніяцкі рух дамінаваў у справе беларусізацыі царкоўных арганізацый Заходняй Беларусі. Шмат зменаў адбылося ў праваслаўнай царкве "крэсаў". З царквы, якая дамінавала ў Царскай Расіі і займала пануючую ролю ў Рэчы Паспалітай ІІ, праваслаўе стала пераследваемай рэлігіяй. Праваслаўе у Заходняй Беларусі было верай вялікай колькасці беларусаў, хаця агульная колькасць праваслаўных беларусаў сярод іх значна зменшылася (напрыклад, у 1911 г. у Гродзенскай губерні праваслаўных было каля 741 тыс. , а ў 1920 г. ужо толькі 325 тысяч). Справа беларусізацыі царквы (і адпаведана ўкраінізацыі на ўкраінскіх землях Польшчы) надзённа гучала як для беларусаў, так і для украінцаў. І калі да рэвалюцыі поўным ходам ішла русіфікацыя царквы, то "пры паляках" праваслаўная царква сутыкнулася з дзяржаўнай палітыкай паланізацыі. І для аблягчэння апошняй задачы ў Польшчы была прынята аўтакефалія! Прынята гвалтоўна. Насуперак кананічнаму праву і без якіх небудзь саборных актаў. Аднак яна здзейсніла факт непасрэднага падпарадкавання царкоўных арганізацый дзяржаве. Тым самым аўтакефалія давала неабмежаваныя магчымасці для правядзення дзяржаўнай палітыкі ў царкоўным жыцці. Каб нейтралізаваць працэс русіфікацыі, што ішоў папярэдне, было дазволена ўжыванне беларускай мовы ў набажэнствах. Але ўвядзенне беларускай мовы з’явілася нетрывалым дзейнікам, бо несла пагрозу для польскай культуры. У 1924 г. міністральны дарадчык Мар'ян Бароўскі правёў дзве канферэнцыі ў Любліне і Беластоку адносна рэлігійнай палітыкі. Ён сцвярджаў, што "albo prawaslawie na terenie wojeewodztwa lubelskiego spolonizujtsie, a przynajmniej stanie sie polonofilskim, albo musi zginac" ("альбо праваслаўе на тэрыторыі люблінскага ваяводства паланізуецца, прынамсі, стане палонафільскім, альбо мусіць згінуць") . (М. Давыдзюк. "Справа беларусізацыі праваслаўнай царквы ў святле палітыкі польскіх дзяржаўных улад 1919 – 1939". Беларускі каляндар, Беласток, 1990).
Тым не менш, на хвалі беларусізацыі царквы ў 1925-м годзе ўзнік першы беларускі праваслаўны часопіс "Праваслаўны беларус". У 1928 г. з ініяцыятывай стварэння беларускага прыходу ў Вільні выступіў Радаслаў Астроўсі. Дагэтуль там у Пятніцкай царкве вёў пропаведзі па-беларуску айцец А.Коўш. Шэраг дзяржаўных цыркуляраў рэгуляваў навучанне і прапаведванне ў беларускай мове. Аднак націск з боку дзяржавы даў свае вынікі. У 1935 годзе ўжо адбыліся першыя праваслаўныя богаслужэнні на польскай мове ў Беластоку і ў Гродне.
Такім чынам, праваслаўная царква польскіх "крэсаў" Беларусі к 1939 г. стала інструментам дзяржаўнай палітыкі і часта выкарыстоўвалася як прылада паланізацыі. У № 3/80 штомесячніка "Novum" пісалі: "палітыка паланізацыі праваслаўнай Царквы рэалізоўвалася паслядоўна і вынікова" К 1933 г. толькі на Холмшчыне і Падляшшы 137 цэркваў былі ператвораны ў каталіцкія касцёлы, спалена, альбо разбурана – 39, разабрана – 55, замкнута і апячатана – 104". (M.Hajduk. Unia Brzeska, Bialystok, 1996).
У даваеннай Польшчы ў адрозненне ад касцёла, дзе працэс паланізацыі беларусаў-прыхаджан дасягнуў амаль 100 %, праваслаўная царква ўсё ж здолела захаваць этнічную адметнасць беларусаў. Гэта асабліва яскрава заўважылася пасля вайны. Стаў неабвержным факт: толькі праваслаўная царква з’явілася сымболем беларушчыны на Беласточчыне. Ні школы, ні дзяржаўныя ўстановы не сталі асяродкамі захавання беларускай меншасці ў Польшчы. Імі стала праваслаўная царква! Магчыма, такая сітуацыя звязана з асаблівасцю Польшчы як каталіцкай дзяржавы. Магчыма, прыклад касцёла, як галоўнага інстытута польскай нацыі, які нават вышэй дзяржаўных структур, быў для беларускай меншасці прыкладам узаемаадносін паміх нацыяй і царквой... Магчыма. Але факт застаецца фактам: не унія стала для беларусаў Польшчы беларускай рэлігіяй, а праваслаўе.
Пяты перыяд
(пачатак 1990-х гадоў – наш час)
З канца 80-х гадоў на ўсёй тэрыторыі магутнай таталітарнай дзяржавы СССР пачаўся рух у накірунку развіцця дэмакратыі, свабоды, збліжэння з Захадам і так званым Вольным Светам наогул. Гэты рух, як вядома, закончыўся развалам Савецкага Саюзу і ўзнікненнем шэрагу незалежных дзяржаў, у тым ліку і Рэспублікі Беларусь. Зразумела, што прыняцце незалежнасці вымагала адпаведнай крытыкі імперскай палітыкі СССР – як спадкаемцы галоўнай імперскай дзяржавы ХХ стагоддзя – Расіі. Амаль для ўсіх рэспублік гэтая палітыка была па сутнасці акупацыйнай, а далучэнне да Расіі (пасля рэвалюцыі) называлася не інакш, як анексіяй рэспублікі у склад імперыі. Так было і ў XVIII , і ў ХІХ стагоддзях, і ў ХХ-м пасля другой сусветнай вайны.