Паслухайце нацыяналіста

І далей спадар В.Грыцкевіч не зусім мае рацыю, калі піша: "З амбонаў грэка-каталіцкіх (уніяцкіх) цэркваў гучала беларускае слова ў тыя часы, калі ў рыма-каталіцкіх касцёлах чулася лацінская і польская мовы, а ў грэка-праваслаўных цэрквах – царкоўнаславянская – усе далёкія ад беларускай мовы”. Гэты тэкст адлюстроўвае не праўду, не ісціну, а хучэй нейкае рамантычнае жаданне, настальгію па тым, што магло быць, але не адбылося, і нават не існавала. Калі б так было, як піша аўтар, г.зн. гучала беларускае слова на літургіях і іншых набажэнствах, то непазбежна захаваліся б беларускамоўныя царкоўныя кнігі даволі немалога – 200 гадовага – перыяду панавання уніі, як гэта адзначаў а. Сергій Гардун у артыкуле "Брэсцкая унія як царкоўна-гістарычная трагедыя беларускага народа" (У зб. "Матэрыялы да навукова-багаслоўскай канферэнцыі, прысвечанай памяці Афанасія Філіповіча". Мн., 1996). Такіх кніг няма і блізка. Сапраўдная сітуацыя для уніятаў была абсалютна іншай і не на карысць беларускай мовы – мова богаслужэння з часам мянялася ад царкоўнаславянскай, да польскай. Звычайнае набажэнства ва уніяцкіх храмах у разглядваемы перыяд, вялося на царкоўнаславянскай мове, а пропаведзі спачатку чыталіся на мясцовай мове, а потым усё больш на польскай. Леанід Лыч вырашае праблему з адсутнасцю беларускамоўных рэлігійных кніг вельмі проста: іх знішчылі! Ён піша: "...Але дзякуючы той скрупулёзнасці, з якой па загадзе найсвяцейшага Сінода будуць знішчаны ўсе (!) рэлігійныя кнігі ва уніяцкіх цэрквах, цяжка сказаць, (падкрэслена мною – А.А.) у якой ступені яны былі забяспечаны літаратурай, неабходнай для вядзення літургіі... гісторыкі не валодаюць дакладнымі звесткамі былі ці не былі ва уніяцкіх храмах на беларускай мове патрэбныя кнігі." (ЛІМ, 9.08.1991 г.) За сваю больш чым 200-гадовую гісторыю уніятам няма чаго паказаць – няма ніводнай уніяцкай богаслужэбнай кнігі, ці хоць якога-небудзь рукапіса. Выснова можа быць толькі адна: такіх кніг проста не было! І навошта яны былі патрэбныя, калі набажэнства ва уніяцкіх храмах вялося на царкоўнаславянскай мове! У сваіх далейшых разважаннях прафесар Л.Лыч вырашае пакінуць у спакоі гэтую не існуючую беларускамоўную літургію і выкідвае ўжо бяспройгрышную карту: "Нямалаважнае значэнне тут яшчэ мае тое, на якой мове святары звяртаюцца да вернікаў у час службы..." І адказвае: "Няма сумненняў: пераважна выкарыстоўвалася беларуская мова ва ўсіх яе мясцовых дыялектах”. Тут я, безумоўна, павінен згадзіцца. Гэта цалкам лагічна. Але лагічным будзе сказаць і наступнае: святары праваслаўных храмаў таго перыяду (ды і касцёла таксама) звярталіся да сваіх прыхаджан на іх абыходкавай мове – на мясцовым дыялекце. Інакш бы іх не зразумелі. Аніяк святар праваслаўнага храма ў Рэчы Паспалітай не мог звяртацца да сваёй паствы на маскоўскай гаворцы. Прынамсі, да канца ХVІІІ стагоддзя гэта было так. І падстаў да нейкай адметнасці грэка-каталіцкай царквы ў моўных пытаннях у часы Рэчы Паспалітай ХVІ – ХVIII стагоддзяў абсалютна няма.