Паслухайце нацыяналіста

Па-першае, праваслаўная Царква, пасля становiшча папялушкi ў Рэчы Паспалiтай, атрымала магутную дзяржаўную падтрымку з боку Масквы i адразу пачала iмклiва расцi як колькасна, так i якасна. Менавiта тады праваслаўная Царква сутыкнулася з працэсам, якi пазней атрымаў назву – "русiфiкацыя". Напачатку, праўда, гэты працэс быў хутчэй аб'ектыўным, чым прымусовым – ён выклiканы значным наплывам духавенства з Расii, бо сваiх навучальных духоўных устаноў у Беларусi не было.

Па-другое: унiяцкая царква, апынуўшыся ў новых умовах, стала сапраўды сваеасаблiвай захавальнiцай папярэдне iснаваўшай культуры, традыцый i звычаяў, уласцiвых беларускаму народу да падзелу Рэчы Паспалiтай. Але падкрэслю істотную акалiчнасць: гэта было абумоўлена толькi тым, што унiяцкая царква з’яўлялася самай масавай царкоўнай арганiзацыяй на заходніх крэсах Рэчы Папалiтай. Становiшча ж з культурай у “Северо-Западном крае” на пачатку ХIХ-га стагоддзя было наступнае. Агульная карцiна: паўсюднае панаванне польскай мовы, знiкненне беларускай мовы з афiцыйнага ўжытку – яна iснуе цяпер толькi ў асяроддзi сялянства ды яшчэ ў самых нiжэйшых слаях насельнiцтва. Унiя становiцца носьбiткай "мужыцкай веры", бо вярхi ўжо даўно акаталiчылiся, а праваслаўных прыходаў засталося настолькi мала, што гаварыць аб iх значнасцi ў царкоўным жыццi не выпадала.

Перад распадам Рэчы Паспалiтай (канец XVIII ст.) польская мова была мовай кiраўнiцтва, мовай многiх унiяцкiх ксяндзоў, можна нават сказаць, хатняй мовай. (С.Марозава. Моўная палiтыка i практыка унiяцкай царквы. Зб. "З гiсторыi унiяцтва ў Беларусi", Мн., 1996.) Працэс паланiзацыi зайшоў ужо вельмi далёка i да поўнага апалячвання i акаталiчвання беларусаў к гэтаму моманту застаўся адзiн крок: "Калi ў 1795 г. гiстарычны лёс злiў гэты край з Расiяй – у iм усё, што несла пячатку цывiлiзацыi, было ўжо чыста польскае" (Дзяржаўны архiў Расiйскай федерацыi, г. Масква, Ф.109, вып 2, стр. 713, арк 4). Аднак царкоўнаславянская i беларуская (народная) мовы працягвалi ўжывацца ва унiяцкiх касцёлах, хаця i ў вельмi скажоным, "апольшчаным" выглядзе. Працэс наступу польскай мовы ва унiяцкiх храмах працягваўся да 1839 г. i быў настолькi моцным, што яна пачала ў Беларусi паўсюдна замяняць царкоўнаславянскую мову набажэнства. Iосiф Сямашка ў сваёй знакамiтай "Запiсцы" 1827 г. пiсаў, што унiяцкае духавенства ва ўсiм стала падобным да каталiцкага – у адзеннi, абрадах, мове. Нават у кнiзе унiяцкага епiскапа Кiпрыяновiча "Жыццё Язэпа Сямашкi" гаворыцца: "З цягам часу не толькi вынятковыя асобы, пераважна адукаваныя, але i цэлыя парафii i акругi забылi свае родныя штодзённыя малiтвы i карысталiся малiтвамi на польскай мове". I далей:"На ўсёй тэрыторыi Лiтоўскай епархii ўсё духавенства (унiяцкае) гутарыла на польскай мове i зусiм не ведала мовы рускай (беларускай)”.