Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

Але старыя зубры дамагаліся свайго, патрабавалі пакінуць загоны і закуткі, адмовіцца ад нарыхтаванага загадзя корму, нібыта яны былі каровамі, і выйсці зноў на свае старыя сцежкі, аб'явіць сябе свету, адваяваць, вярнуць былое месца ў свеце, які яны пакінулі ці які адабралі ў іх.

Маладняк не пагаджаўся і наракаў. Наракалі больш несапраўдныя, народжаныя як бы штучна, у загонах. Сталыя зубры так і звалі іх штучнікамі, забыліся ўжо, што самі яны як ні на ёсць сапраўдныя штучныя, таму што гэта іменна іх збіралі па ўсім свеце, эксперыментавалі і, калі нешта атрымалася, выпусцілі ў загоны, дзе потым нарадзіліся новыя зубры, хаця і пад вольным небам, але і за загарадкаю. Але загарадка не палохала і не бянтэжыла маладняк, яны лічылі, што так і трэба, і не вельмі сумавалі па вольным небе, ім хапала і таго, пад якім яны выраслі, яно было цёплае і сытнае. Прымалі яны і руку наглядчыка-турэмшчыка, што карміла іх, пазбаўляла шматлікіх прывідаў мінулага, якое хоць і цьмяна, але захоўвалася ў іх памяці. Так жа цьмяна жыло ў іх адчуванне неахопнасці свету, які колісь належаў ім. Такое адчуванне агортвала іх, калі надыходзіў час гону; не наважваючыся яму паддацца, а іншым разам не маючы магчымасці паддацца, яны шалелі, зносілі і знішчалі ўсё, звярэючы ад гэтага знішчэння, зняможаныя прадчуваннем чагосьці вялікага і сапраўднага, такога вялікага і сапраўднага, што і ўявіць немагчыма. I яно амаль што побач, варта толькі зрабіць адзін крок, і ўсё пераменіцца, перакроіцца. Спадзе з вачэй туман, у аднаколернасці якога яны жылі дагэтуль, забліскаюць маланкі, прагрыміць гром, неба ахопіць вясёлка, праясніць усё, пазбавіць здранцвення і тугі. I сцежкамі, што парабілі ім людзі, дарогаю, пазначанай і выгараджанай з двух бакоў жэрдкамі, парамі яны ішлі, здавалася, напрасткі ў будучыню, якая ўжо клікала і падганяла іх. Ішлі, гледзячы перад сабой ашклянелымі вачыма, тварыць любоў, спадзеючыся, што больш сюды ніколі ўжо не вернуцца. I кожны раз, зняможаныя ад шаленства і голаду, вярталіся, падманваючы сябе, што гэта ненадоўга, і адначасова ведаючы, што гэта назаўсёды, што дазволеная любоў, якая толькі што збылася, павязала іх з гэтым небам і гэтымі загарадкамі. I нічога ўжо ў іх жыцці не пераменіцца. Яны на крузе яго, і круг гэты вечны. Адны падаюць, другія становяцца на іх месца. I па гэтым крузе ў пэўных месцах стаяць кармушкі, а каб сена ці трава не выдавалі прэснымі, ляжыць соль, старанна абладжаны і зацішныя куткі, дзе яны любяцца. I няма на што наракаць — усё разумна, усё прадугледжана. Трэба толькі падпарадкоўвацца.