Запіскі афіцэра Чырвонай Арміі

– Добры вечар! – сказаў я.

– Добры вечар! – адказала кабета, уважліва аглядаючы мяне.

Дзеці таксама на мяне вочы вытарэшчылі. Тады я кажу:

– Прадайце мне, гаспадыня, хаця б троху хлеба, бо я вельмі галодны.

– Не маю я хлеба на продаж, – сказала кабета. – Можа, хутка самі будзем без хлеба. Знішчылі нас бальшавікі. Мужа забралі разам з канём і фурманкай. Пагналі на нейкія работы, і ўжо год мінуў, а ён не вяртаецца. Пэўна, загінуў дзесь. Сына старэйшага ў няволю забралі ў 1939 годзе. Аб ім таксама нічога не ведаем. Таму не маю зараз ні каня, ні мужчыны для працы… Знішчылі нас цалкам і невядома за што!

– Ці ж я ў тым, гаспадыня, вінаваты? Мяне таксама бальшавікі знішчылі. Забралі ў войска. Прыгналі ажно сюды. А зараз самі ўцяклі, а мяне пакінулі. Не ведаю ні куды ісці, ні што рабіць.

Тады кабета наліла ў міску супу і адкроіла вялікі кавалак хлеба. Указала мне месца за сталом.

– Сядай і еш! – сказала яна. – Хоць ты і бальшавік, але я не хачу галоднага чалавека з дому выганяць.

– Сколькі я вам павінен? – спытаўся я.

– Нічога я ад цябе не хачу, – адказала кабета.– Дала табе есці, каб не зграшыць. Хрыстос нам казаў галоднага накарміць, а ворагам прабачаць. Можа, і мае там, у Расіі, калі яшчэ жывыя, дзе-небудзь галодныя, дык і ім таксама хто-небудзь кавалкам хлеба дапаможа.

Я ў гэта не вельмі паверыў, каб ім у Расіі хто-небудзь што-небудзь даў. Зразумела: самі не маюць. А як заробяць што, дык адразу з’ядаюць, бо таксама галодныя. Але вельмі пачціва ёй падзякаваў і спытаўся:

– Ці не бачылі вы тут немцаў, гаспадыня? Я іх вельмі баюся, бо застрэляць мяне, як убачаць. А ці я павінен у тым, што з’яўляюся салдатам? Узялі ў войска і сказалі служыць, дык я і мусіў.

– Разумею гэта, – сказала баба. – Нашых хлопцаў таксама шмат Саветы ў войска пагналі. Засталіся тыя, хто пахаваўся. А немцаў я нават на вочы не бачыла. Толькі чула ад людзей, што іх вялікія сілы галоўнымі дарогамі пасунуліся.

Як пачала яна потым Гітлера і Сталіна клясці, дык мяне ажно страх узяў!… Халера з ім, са Сталіным, бо чорт яго ведае, дзе ён ёсць. Але Гітлер жа тут! А яна кляне… Так, не здолелі польскія паны свой народ прыстойна выхаваць. А цяпер невядома, як з імі і размаўляць. А яна крычала гучна:

– Зваліліся, заразы, на нашыя галовы і нішчаць нас! Добрасумленна працаваць ім не хочацца, дык па нашу крывушку прыходзяць. Адзін сатана быў. Пазабіраў быдла, збожжа, людзей. Цяпер другі прыйшоў! І няма на іх халеры альбо перуноў!

Страшна яна іх кляла. Дык і я патороху пачаў ёй дапамагаць. Толькі пра Гітлера, натуральна, не ўзгадваў. Але Сталіна я канкрэтна абрабіў.

– І мяне, гаспадыня, гэты подлы Сталін знішчыў! І ўсю Расію таксама. Не толькі вас.

Такім чынам мы іх з гадзіну часу лаялі. Баба Сталіна і Гітлера, а я Сталіна. Яна ад злосці і жалю дык нават плакаць пачала. Вядомая справа: палітычна несвядомы элемент. Не разумее, што так яно і павінна быць, бо інакш бы парадку не было. Толькі гэты грузін Сталін моцна нас падвёў і прывёў Савецкі Саюз, а таксама непераможную Чырвоную Армію да вялікага паражэння.

Развітаўся я з гаспадыняй і вельмі ёй падзякаваў. Паказала яна мне, як выйсці да вялікай дарогі… у кірунку літоўскай граніцы. Сказала, што там яшчэ спакойна і немцаў напэўна няма.

Троху мне весялей зрабілася. Наеўся я добра і кавалак хлеба меў у запасе… Але і дурны гэты польскі народ! Сама кажа, што бяда ў іх, аднак іншаму дапамагае. І каму? Уласна таму, хто дапамог Сталіну сюды ўвайсці. Што яна простая мужычка, дык я не вельмі ў гэта паверыў. Бо карціны на сценах, падлога, стулля і падушкі ў белых навалках яе выкрылі. Ну і чаравікаў некалькі параў заўважыў. А найболей падазроны быў сцянны гадзіннік. Таму мяркую, што яе муж у польскім урадзе нейкае вялікае становішча меў. Бо якім чынам звычайны мужык да такіх рэчаў дайшоў бы? Але найбольш мяне здзівіла яе адвага. Першы раз у жыцці чалавека ўбачыла і адразу кляне апошнімі словамі і Сталіна, і Гітлера. Ніякай разважлівасці не мае.

Знайшоў я большую дарогу і пайшоў бакавымі сцежкамі ў накірунку Літвы. Але стараўся ісці так, каб увесь час побач з лесам быць. Так заўсёды бяспечней. Людзей той ноччу я не спаткаў, але некалькі разоў чуў, як паблізу псы брахалі. І навошта тут столькі гэтай погані трымаюць? Ім жа трэба жэрці даваць!… У Вільнюсе мы з псамі парадак навялі. Я сам некалькіх застрэліў. Вядома ж: пёс – ён элемент контррэвалюцыйны. Здалёк чуе, што патруль ідзе, і рэакцыяністаў сваім браханнем папярэджвае. Нашы арлы з НКВД таксама псоў маюць і адпаведную школу іхнюю дзеля знішчэння ворагаў працоўнага люду. Таму калі брахаць, дык толькі з мэтамі сацыялістычнымі і гэткім жа чынам.