Збор твораў у двух тамах. Том 2. Проза

Усё гэта разумею і ведаю, што такія нішчаць сваё і без загадаў! Я для іх – недабітак, які трэба даканаць павольнымі мучэннямі. Я – беларуска і веру ў Бога, які жах, які страх гэта, якая дзёрзкасць з майго боку! Мова беларуская, як і рэлігія, – дазваляецца, але не рэкамендуецца. Яшчэ на кароўніку – такой бяды, яшчэ – як бутафорыя для чужынцаў, але хацець мовы народу для народу – гэта ужо дыверсія амаль! Рэлігія – мая асабістая справа, а вось за справу роднае мовы ў народзе – змагаюся, як усё чэсныя людзі на цэлым свеце, як кожны рускі, кожны в’етнамец, кожны чэх, літовец, грузін, кітаец! І буду змагацца за яе, пакуль мае вочы будуць бачыць сонца, а душа – адчуваць боль за пакутную долю народу!

Morituri (маючыя памерці) – называлі рымскія патрыцыі людзей, мучэннем і смерцю якіх любаваліся. Недзе і ад мяне, якую не перастаюць мучыць, яны таксама хацелі б пачуць перад смерцю: “Ave Сaeser imperator, morituri de salutant!”. Як ад кожнага, хто сяння піша! Ад мяне?! Устыд некалі будзе беларусам за ўсе мукі мае і маёй сям’і, за ўсе здзекі над паэтам, да якіх яны прыкладалі рукі! Не аднясе Нёман у шырокае мора болю майго, бо не той сяння час! Ён застанецца ў народзе і доўга, доўга будзе пакутаваць па ўсіх сцежках майго змагання за наш народ!

Гэта апошні мой ліст да Вас – каб лягчэй было жыць Вам, каб цень асобы маёй, прайшоўшай усімі пакутамі турмаў, не падаў на дарогі, якімі пойдзеце! Не гневайцеся на мяне, я заўсёды ў жыцці адна, гэта мой лёс, на які не крыўдую. Ніхто з людзей не навучаў і не навучае мяне, як жыць для маёй Радзімы, і не хачу, каб хоць адзін з Вас адказваў за сяброўства са мною! Ніхто мне не пашкодзіць і не паможа, на кожнага ўскладзена столькі, колькі яму ўнясці. Адна я не слухаю сяброў, якія жадаюць мне спакою, дастаткаў, грошай, пахвалаў і т.п. Адна, бо адна мая Бацькаўшчына, нішчаная вякамі, пакрыўджаная ў сваіх граніцах, пазбаўленая правоў і мовы, – адна...

Адзін быў і мой ахвяраваны на здзекі ў дзяцінстве сын, якога выратавалі нават палякі, адзін і мой муж, якому таксама сэрцам не адарвацца ад роднага... Мае вершы – гэта простая мова да майго народу і толькі да яго, бо калі ён, запалоханы, часам і крыўдзіць мяне, то сапраўды не знае, што робіць... Мне забралі бацькоў (умярцвілі), братоў, разбурылі хату, у якой я вырасла, выцялі дрэвы, пасаджаныя маімі рукамі, зааралі сцежкі, якімі хадзілі надзеі, юнасць, чалавечнасць ды бродзіў бунт за ўсе крыўды народу... Што ж, не ўсё падуладна разбурэнню і плугу, крыўдаў зробленых людзям не прыгараць... Для таго, знача, загінулі “кулацкія” браты мае ў баёх з фашызмам, каб тыя, якія за смерць іх засталіся жыць, абвівалі зноў калючым дротам ногі мае і душу маю за беларускасць…