Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

I апошні раз званіў школьны званок, медны, здаецца, і ў руку яго не ўвабраць, вышчарблены збоку, як той маскоўскі цар-колакал. Але таго, гавораць, пакалечылі, калі перавозілі, а гэты з чаго калека, мо адкусіў хто краёк. Але пра гэта ніхто не ведаў і не памятаў, як ніхто не памятаў, калі і адкуль з'явіўся ён тут, ці быў заўсёды, людзі прынеслі ці сам прыйшоў. Ён званіў і яму, Мар'яну, потым дзетдомаўцам. Ні вайна, ні акупацыя не пазбавілі яго голасу, наадварот, надалі толькі чысціні і гучнасці. Але куды яго цяпер, што будзе з ім далей. Выкінуць на сметнік? У той новай школе званок электрычны, кнопку націснуў, і ўсё. Адзваніўшы апошні раз, званок супакоіўся на сваім звычным месцы, на тумбачцы, што таксама засталася тут яшчэ з дзетдомаўскага часу. Стаяў на гэтай тумбачцы, не патрэбнай нікому цяпер, ціха і сумна, панікла звесіўшы канапляную вяровачку, крыху толькі ўздрыгваў ад крокаў, калі да тумбачкі набліжаўся хто-небудзь з настаўнікаў ці вучняў. I Мар'ян не вытрымаў, пацягнуўся да яго, па-зладзейску заціснуў у руцэ, схаваў у кішэні, добра, што апрануўся ў цывільны касцюм, кішэні вялікія.

Тры хлопчыкі і чатыры дзяўчынкі — увесь выпуск, хапіла аднаго стала. I яшчэ месца засталося, ды не было каго ўжо садзіць. Настаўнікі селі асобна, за свой стол. Сталы састаўлены літараю «Т», і настаўніцкі стол прымыкае да вучнёўскага. Але як бездапаможна прымыкае. Настаўнікаў куды больш, чымсьці вучняў. Перакладзіна, вершаліна ў гэтай літары «Т» вялізная, нязграбная і выродлівая. Нават кветкі не здольныя схаваць гэтай выродлівасці. Кветак мора, з усёй вёскі, і стаяць яны толькі на стале настаўнікаў. Старыя як сам свет хітрыкі. Хаваючыся за гэтымі кветкамі, настаўнікі непрыкметна могуць і чарку сабе лішнюю наліць, а вучні ўсе навідавоку. Толькі выглядаюць неяк разгублена, спалохана. Скончылася дзяцінства, хаця ўсе яны яшчэ, канечне, дзеці горкія і зялёныя, і дзяцінства іх будзе працягвацца, але ўжо крыху інакш. Сёння на іх тварах яшчэ і адбітак разгубленасці дарослых, вёскі, іх бацькоў, настаўнікаў перад тым, што адбываецца: яны скончылі школу, і школы ў вёсцы больш няма. Яны шчаслівыя, ім пашанцавала, не тое што іх брацікам і сястрычкам. Яны вучыліся ў сваёй вёсцы, пры бацьках. Мар'ян упэўнены, што аб гэтым зараз у кожнай хаце толькі і гавораць: што рабіць, як жыць далей, як адарваць ад сябе і паслаць у белы свет сямігадовае дзіця.