Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

На пачатку Мар'янавага жыцця такі сад у яго вёсцы заклаў чужы там чалавек, смаленскі мужык, пагранічнік Трахім Трубецкі. Цяпер Мар'ян сам быў тут чужым, быў, як і некалі Трубецкі, пагранічнікам. Здарылася гэта нечакана, так лёс павярнуў яго жыццё. Мар'ян не працівіўся і не адмаўляў такому павароту, але ніяк не звязваў яго з жаданнем параўняцца з Трубецкім, паходзіць на яго, наўмыснасці тут не было аніякай. Хаця і мелася жаданне пражыць жыццё, як пражыў яго Трубецкі, пакінуць на зямлі свой след, памяць аб сабе. Натуральнае жаданне кожнага з нас. I аддадзены на ганьбу ў часы вайны сад Трубецкага ў сваёй вёсцы ён адрадзіў, тым самым прадоўжыўшы Трубецкага, самога сябе ў памяці людской. Цяпер яму карцела зрабіць на гэтай, зусім не чужой яму зямлі нешта толькі сваё. Але што? Гэтага ён не ведаў. Няведанне зводзіла яго. Яно было застарэлым, пасляваенным, а мо яшчэ і даваенным. Усё ж было ясна толькі ў дзяцінстве, да выбару, пакуль не пачалося яго самастойнае жыццё, была нейкая нават множнасць ведання. Усё здавалася магчымым і дасягальным. А калі прыспеў час выбіраць і выбар той адбыўся, вось тады яго і апанавала пачуццё няпэўнасці і часовасці ўсяго, чым бы ён ні займаўся. Ды і сапраўды: вучоба часова, вайна — тым больш, пасада дырэктара дзетдома — неабходнасць, служба ў арміі — наогул пярэдадзень, подступ толькі да нечага сапраўднага, і атрымалася, што ўсе толькі пярэдадзень, а дзе ж сапраўднае. Так і жыццё пражывеш, усё будзеш усцешваць сябе, мілаваць: вось заўтра, вось наперадзе, вось кончыцца толькі гэта, і тады... Але плынь гэтага часовага і неабавязковага бясконцая. Гэта як боўтанне, цялёпканне ў смале, чым больш б'ешся, тым глыбей улазіш, ці ў дрыгве, багне, у якую ён ускочыў у дзяцінстве каля Беліч. Ішоў сабе, радаваўся па радасным летнім беразе. За пазухай уграваўся яблык, спасаўка з саду Трубецкага. Думаў пра тое, як будзе есці гэты яблык, выспелены сонцам, абагрэты цяплом свайго ўласнага цела. Цёплы, свежы яблык заўсёды куды больш смачны, чым халодны. А ён яшчэ трошкі націсне яго, каб назапасілася ў ім соку, праклюне націснутае адным толькі зубком. З яблыка выкіпіць тумановая кропля соку, ён зліжа яго... I тут Мар'ян адчуў, што зямля пад ім вагаецца. Зірнуў сабе пад ногі. Сцежкі няма, збіўся са сцежкі, але трава пад ім і касой не ўваб'еш, як усюды тут трава. Здуру ўзяў яшчэ ды падскочыў. I не адчуў цвёрдага, тупкага, пайшоў ніжэй пояса ў грузкую і халодную жыжку. I пасля гэтага не даў яшчэ веры, што няма дна, пачаў шукаць яго там, у глыбіні, нагамі. Але ногі так і не знайшлі дна. I вось толькі тады закруціўся Мар'ян, што ўюн, багна хапіла яго па самыя пахі, засвярбела пад пахамі, уцямілі яны, нібыта вока там трэцяе прарэзалася і ўбачыла бяздонне, што зацягвала яго. I было жахліва адыходзіць да гэтага бяздонпя, не паспытаўшы першага ўлетку яблыка. Выцягнуць яго з-за пазухі немагчыма. Рукі занятыя. Ён трымаўся імі за тонкае сцябло балотнага ірысу. I быў той ірыс падобны пупавіне, што звязвала яго з жыццём. Абарвецца яна — і капцы, толькі пухіры, як вочы, выціснутыя дрыгвой, вясёлкава ўспыхнуць на сонцы і лопнуць. I ўсё. Цемра. Невідушчасць.