Сотнікаў
- Автор: Быков Василь Владимирович
- Год: 1970
- Язык: белорусский
- Жанр: Военная проза
Электронная книга - «Сотнікаў». Краткое содержание книги:
Стась ужо прычыніў быў дзверы, але зноў расчыніў іх і гаркнуў у шчыліну:
- А ўранку грос алес капут - во што? Фарштэйн?
«Капут? Як капут?» - трывожна пранеслася ў збянтэжанай свядомасці Рыбака. Але сэнс гэтага слова быў надта выразны, каб доўга сумнявацца ў ім, і гэтая яго выразнасць ударыла, як аглаблёй па галаве. Значыць - уранку канец!
Амаль не адчуваючы сябе, Рыбак механічна падцягнуў ногі, даў прымасціцца ля парога жанчыне, якая ўсё хліпала, смаркалася, нарэшце пачала ўздыхаць - спакойнець...
Хвіліну яны ўсе маўчалі, потым Пётра памяркоўна разважыў:
- Што ж зробіш, калі папаліся. Адкуль ты, жанчынка?
- З Паддуб'я, калі ведаеце.
- Ведаю, а як жа. Чыя ж ты там будзеш?
- Ды Дзёмкі Вокуня жонка.
Імкнучыся як-небудзь прыцяць у сабе нядобрыя прадчуванні, Рыбак пад сцяной пачаў прыслухоўвацца да Дзёмчыхі. Чамусьці ён не хацеў адзывацца, тым болей што Дзёмчыха, мабыць, не пазнала яго ў цемры. Але яны пазнаёміліся ўжо з яе сварлівым характарам, і цяпер, апынуўшыся ў такім становішчы, Рыбак думаў, што гэтая цётка яшчэ ўчыніць ім тут скандал - было за што. Але яна памалу спакойнела, яшчэ раз высмаркалася. Голас яе пакрысе рабіўся цішэйшы, такі, якім яна размаўляла з імі ў вёсцы. Хіба толькі трудныя паўзы між яе адрывістых фраз сведчылі пра яе перажыванні.
- Дзяла, - заклапочана сказаў Пётра. - А Дзёмка ў войску?
- Ну. Дзёмка там недзе горачка прымае, а з мяне тут знушчаюцца. Забралі во! Дзяцей на каго пакінулі? Як яны будуць там без мяне! Ой, дзетачкі мае родненькія!..
Толькі што сціхшы, яна загаласіла-заенчыла зноў, і гэты раз ніхто яе не суцяшаў, не супакойваў - было не да таго. У камеры злавесна гучалі страшныя словы Стася; яны прыгнялі, устрывожылі, змусілі нядобра апанурыцца ўсіх, апроч хіба старасты, які аставаўся знешне спакойны і разважлівы. Між тым Дзёмчыха неяк нечакана, нібы ўсё выплакаўшы, паўздыхала і спакойней ужо зазначыла:
- Во людзі! Як звяры! Глядзі, якім чортам стаў гэты Пронька.
- Партноў, ці што? - падтрымаў размову Пётра.
- Ну. Я ж яго кавалерам памятаю - тады ўсе Пронькам звалі. А пасля на настаўніка вывучыўся. Ягоная ж матка на хутары жыла, дык каждае лета на малако ды на яблычкі прыязджаў. Наглядзелася. Такі ласкавы быў, «дабрыдзень» усё раздаваў, з мужчынамі за ручку здароўкаўся.
- Знаю Партнова, а як жа, - сказаў Пётра. - Супраць Бога, бывала, агітаваў. Ды так складна...
- Вужака ён быў. І ёсць вужака. Не ўсе ведаюць толькі. Культурны.
- А паліцайчык гэты таксама з вашага боку бытта?
- Стась? Наш. Піліпёнак малодшы. За панажоўшчыну пасадзілі, ды вярнуўся, як пачалося гэта. І што вырабляць стаў - страх. У мястэчку ўсё з жыдоў знушчаўся. Біў, казалі, страляў. Дабра нацягаў - Божачка мой! Усю хату заваліў. А цяпер во і да нас, хрышчоных, дабраўся.
- Гэта так, - пагадзіўся Пётра. - З жыдоў пачалі, а, глядзі, намі скончаць.
- Каб ім на асіне вісець, вырадкам гэтым.
- Я во ўсё думаю, - заварушыўся стараста. - Гэтыя нашы, каторыя з імі? Як во іх разумець? Жыў, еў каторы, людзям у вочы глядзеў, а цяпер займеў вінтоўку і ўжо застрэліць меціцца. І страляюць! Колькі перабілі...
- Як гэты, як яго... Будзіла ваш, - са злосцю напомніў Рыбак.
- Хапае. І Будзіла, і ці мала яшчэ якіх, тутэйшых і чорт ведае адкуль. Любіцеляў паразбойнічаць. Што ж, цяпер ім прыволле, - глухім басам разважаў лясінаўскі стараста.
Штосьці ўспомніўшы, яго нецярпліва перапыніла Дзёмчыха:
- Кажуць, Хадаронак гэты, што ўночы падстрэлілі, здох. Каб ім усім паздыхаць, гадаўю гэтаму.
- Усе не паздыхаюць, - сказаў, уздыхнуўшы, Пётра. - Хіба што нашыя пераб'юць.
На саломе заварушыўся, задыхаў, спрабаваў падняцца ды зноў апаў долу Сотнікаў.
- Вы даўно так думаеце? - прасіпеў ён.
- А што ж думаць, сынок? Усім ясна.
- Ясна? Як жа вы тады ў старасты пайшлі?
Настала няёмкая цішыня, усе змоўклі, насцярожаныя гэтым зласнаватым пытаннем. Нарэшце Пётра, нешта адолеўшы ў сабе, загаварыў дрыготкім, мусіць, ад хвалявання, голасам:
- Я пайшоў! Калі б ведалі... Нягожа гаварыць тут. Хаця што ўжо цяпер таіцца. Адбрыкваўся, як мог. У раён не ехаў. Хіба я дурны, не разумею, ці што. Ды во гэтак уночы раз - тут-тук у акно. Адчыніў, гляджу - наш былы сакратар з раёна, начальнік міліцыі і яшчэ двое, пры зброі. А сакратар мяне ведаў калісь, яшчэ ў калектывізацыю адвозіў яго пасля сходу. Ну, слова за слова, кажа: «Чулі, цябе ў старасты мецяць. Дык пагаджайся. А то Будзілу паставяць - усім горай будзе». Во і пагадзіўся на сваю галаву.
- Да-а, - няпэўна сказаў Рыбак.
- Паўгода выкручваўся. А цяпер што рабіць? Давядзецца пагінуць.