Выбраныя творы ў двух тамах. Том ІІ

— Што, дзедка? — замітусіўся, ускочыў з лавы Міхаіл.

Дзед павёў невідушчымі вачыма па хаце, знайшоў, спыніў позірк на Трубецкім. Штосьці мімаволі ўзняло з лавы і Трубецкага, загад нейкі сыходзіў ад гэтага дзеда, нешта ўжо тагасветнае. Трубецкі стаяў побач з Міхаілам, і былі яны, здавалася, аднаго росту, толькі Трахім у ботах выдаваў вышэйшым, Міхаіл жа быў босы, па-хатняму расхлістаны, трохі прыгнуты, як прыгнечаны, а Трубецкі зацягнуты, падабраны, але гэтая падабранасць пад пільным позіркам дзеда крыху знікала, і камандзір заставы раўняўся са Знаўцом і ростам, і шырынёю плеч. Не просты быў дзедка, гэта Трубецкі адчуў адразу, з тых лясных глухаманістых дзядкоў, што і кроў здольныя былі загаварыць, спыніць кроў, і ў хамут прымусіць чалавека па сваёй ахвоце галаву ўсунуць і без яго слова, дазволу ўвесь дзень на пасмешышча ўсёй вёсцы хадзіць з гэтым хамутом.

— Вось як дзедка загадае, так яно, Трахім, і будзе,— сказаў Міхаіл.

— Уладзе, Міхайла, трэба падпарадкоўвацца,— голас дзедаў быў сухі, нібы не чалавек гаварыў, а ліст шапацеў.— Улада ўсё роўна верх возьме.

Міхаіл павярнуўся да Трубецкага. I Трубецкі, адчуваючы глухі шум у галаве і нейкае расплывістае мільгаценне перад вачыма, як усё роўна дзіцячыя сны наплывалі на яго, пацвердзіў:

— Возьмем.

— Бярыце, усё бярыце... А што ўзамен?

Дзед зноў запацюкваў кіёчкам і схаваўся за занавескаю.

— Дзякуй,— сказаў Трубецкі Міхаілу і дзеду, але больш дзеду.— А ўзамен што хочаш і дзе хочаш. Заўтра ж сюды прыедзе каморнік. За жыта заплоцім.— Трубецкі спяшаўся сысці з хаты Знаўцоў. Усё абышлося і, здаецца, палюбоўна, але цяпер Міхаіл затрымаў яго:

— Мо хоць палавіну б зямлі пакінулі мне тут, бабе над грады. Сад вось гэты панскі.

— Сад якраз і не магу. Будзем зноў садзіць яго.

— Што садзіць? — не зразумеў Міхаіл.

Трубецкі разгубіўся і збянтэжыўся. I разгубленасць яго была амаль што дзіцячай, ён пачырванеў, пачаў заікацца, лацвей было ламаць Міхаіла, чым вось так на вачах усёй яго сям'і, дзедкі за занавескаю гаварыць пра тое, што ён хаваў нават ад сябе, выношваў у душы не адзін дзень і месяц.

— А пралетарскі, агульнасялянскі наш сад садзіць,— сказаў Трахім, адчуваючы, што слоў гэтых не зразумее Міхаіл, не адгукнецца на гэтыя словы, дарэмна ён выказвае сябе. Ці зразумеў бы яго Міхаіл і ў добры час, ці да гэтага сёння людзям.

— Наш сад,— хмыкнуў Знавец.— Быў тут у нас адзін садавод, самога падвесілі на яблыні, як яблыка. I ты запанеў ужо... Высеклі сад.

— Дурныя былі,— сказаў Трубецкі.— Вось ты высякаў, а сыны твае садзіць будуць.

— Сыны,— нешта, пэўна, злоснае хацеў сказаць Міхаіл, але за занавескаю дробненька і сярдзіта запастукваў кійком па печы дзед.

— Не разумееш, дык хоць не плявузгай,— і дзядок зноў выграбся на хату.— Ідзі, ідзі, войска, і праў службу. Мар'яна вось вазьмі ў памочнікі сабе, ён у Знаўцоў удаўся, і памілуй вас бог,— падштурхнуў Мар'яна да Трубецкага, перахрысціў іх. I Трахім адчуў тварам подых сухой травы, чабору, верасу і трохі ладану.