Пан Тадэвуш, або Апошні наезд у Літве

Так справа доўгімі цягнулася гадамі Між Рымшам і дамініканскімі ксяндзамі, Пакуль не выйграў syndyk манастырскі Дымша, Адтуль і прыказка: Бог большы, чым пан Рымша, А я дабаўлю: мёд шмат лепшы за Сцізорык». І піў да Ключніка паўгарцам раз каторы. «I праўда, праўда! — Ключнік адказаў з пачуццем Лёс дзіўны Польшчы і Літвы. Яны ў пакуце I ў шчасці так жылі, як з жонкай муж — сям’ёю! Бог лучыць, а чорт рве, бог тое, чорт другое! Ах, брат Пратазанька! Ізноў вось вочы нашы Убачылі сваіх! Ізноў Караніяшы Прыйшлі да нас! Я знаю іх — народ заўзяты, З іх, помню, ёмкія былі канфедэраты! Каб мой пан Стольнік дачакаўся гэткай хвілі! Ах, Яцак! Яцак! — ды мы зноў загаласілі? Калі Літва з Каронай зноўку аб’яднаны, То гэтым беды ўсе забыты, пахаваны». «I дзіўна, — тут сказаў Пратазы, — што аб Зосі, Мінулым летам быў цікавы знак, бы з неба!» «Яе зваць паннай Зосяй, — мовіў Ключнік, — трэба, Бо, мабыць, вырасла яна даўно з дзяўчатка Ды ўнучка ж Стольніка яна, арыстакратка». «Дык вось, — канчаў Пратазы, — гэты знак прарочы Пра лёс яе, на ўласныя я бачыў вочы. Мінулым летам раз сядзела чэлядзь наша Вось тут, аж бачьш: бух! зваліліся з паддашша Два вераб’і ў змаганні, два самцы старыя. Адзін, відаць, малодшы з цёмна-шэрай шыяй, Другі быў з чорнай. Б’юцца, разгарнуўшы крыллі, Качаюцца, ажно зарыліся ўжо ў пыле. Глядзім, аж слугі між сабою зашапталі І чорнага Гарэшкам так, у жарт назвалі, А шэрага Сапліцам, і як ён быў гарою, Крычаць: „Гарэшка— трус! Сапліцы ў нас — героі!“ Як ападаў, крычалі: „Панаддай, Сапліца, Бо сорам шляхціцу прад багачом скарыцца!“ Смяёмся і чакаем, хто каго з іх зможа. Аж раптам Зося к рыцарам, што так варожа Таўкліся, падбягае, ручкай іх прыкрыла, А тыя біліся ўсё, аж фурчэлі крылы — Такая злосць была у гэткім дробным ліху. Тут бабы і давай шаптаць з сабой паціху, Што суджана, відаць, каб праз дзяўчыну гэту Змірыліся дзве знатныя сям’і павету. I, бачу, спраўдзіліся бабскія варожкі, Хоць пра Тадэвуша не думалі ні трошкі Тады, а больш пра Графа». Ключнік жа на гэта: «Дзівосна як на свеце ў тайны ўсё адзета! Скажу і я вашэці штось. Мо менш цудоўна Было, чым з птушкамі, ды дзіўна невымоўна. Ты знаеш, што Сапліцаў я без дай прычыны Гатоў быў нішчыць, а да гэтага хлапчыны Я адчуваў бязмерную любоў заўсёды. Калі ён біўся з кім яшчэ ў малыя годы, Заўсёды верх браў. Я яго, пад замка мурам Сустрэўшы, падстракаў да розных авантураў. Ці амялы з дубоў нарваць, ці з хвоі свежых Набраць вароніх яек, ён без адгаворкі Рабіў. Відаць, што пад шчаслівай светам зоркі Прыйшоў на свет, я думаў, шкода, што Сапліца Хто ж знаў, што суджана яму так ажаніцца, Стаць мужам панны Зофіі, маім быць панам!» Тут змоўклі, справам дзівяцца неспадзяваным, І толькі зрэдку чуюцца ўсё тыя ж фразы: «Так, так, мой пан Гервазы», «Гэтак, пан Пратазы». Над прызбай той у кухні вокны ўсе раскрыты, З іх пара, быццам дым, узносіцца ў блакіты, А з тых дымоў, як беленькая галубіца, Мільгнула светлая кухмайстара шляфмыца, І Войскі праз акно па-над старых галовы Нагнуўся тварам, моўчкі слухаў іх размовы. Урэшце ім падаў дзве філіжанкі, сподак З бісквітамі і мовіў: «Хоць мядок салодак, Ды закусіце і гісторыі цікавай Паслухайце, што ледзь не сталася крывавай, Калі ў Налібацкіх лясах за даўніх часаў Падвёў пан Рэйтан штуку князю фон Дынасаў. Ледзь ён жыццём не заплаціў за гэту звадку. Я іх змірыў, а як — пачну казаць спарадку». Ды повесць Войскага тут кухары спынілі, Пытаючы, ці так сервіз распалажылі. Пайшоў пан Войскі, а старыя зноў ля мёду Глядзелі моўчкі, задуменна ў бок гароду, Дзе стройны той улан стаяў з прыгожай дзевай Улан руку яе узяў рукою левай (Бо правая рука была забінтавана) І словы гэткія казаў усхвалявана: «Зафія, трэ’, каб ты нічога не ўкрывала I, перш чым пабяромся, шчыра адказала. Нічога, што калісьці ты была гатова Даць слова мне. Я не прыняў у той час слова, Не мог застацца я пры вымушаным слове. Тады я вельмі мала жыў у Сапліцове, І ў той час я не смеў чакаць таго ні мала, Каб ты мяне вось так адразу пакахала: