Забытая Першая сусветная вайна

— Стой! Хто ідзе?

Следам у цішыні выразна бразнуў затвор вінтоўкі. Інстынктыўна салдат схаваўся за спінай у афіцэра. Падумаўшы і справядліва разважыўшы, што нячыстая сіла наўрад ці стала б узбройвацца вінтоўкай, афіцэр, які добра размаўляў па-расійску, гукнуў нябачнага салдата і патлумачыў, хто ён і навошта прыйшоў. Напрыканцы спытаў, хто яго таямнічы суразмоўца і чым займаецца пад зямлёй.

Паляк чакаў на што заўгодна, але не на такі адказ:

— Я вартавы, і пастаўлены сюды ахоўваць склад.

Свядомасць афіцэра адмаўлялася ўспрымаць такі просты адказ.

Але, усё ж узяўшы сябе ў рукі, ён працягнуў перамовы.

— Магу я падысці? — усхвалявана спытаў паляк.

— Не! — прагучаў суворы адказ з цемры. — Я не магу дапусціць нікога ў сутарэнні, пакуль мяне не зменяць на посце.

Тады ашаломлены афіцэр спытаў, ці ведае вартавы, колькі часу правёў тут, пад зямлёй.

— Так, ведаю, — паследваў адказ. — Я заступіў на пост дзевяць гадоў таму, у жніўні 1915 года.

Гэта падавалася сном, дурной фантазіяй, але там у змрочным тунелі быў жывы чалавек, расійскі салдат, які бяззменна стаяў на варце дзевяць гадоў! І найбольш неверагодным падавалася тое, што ён не кінуўся да людзей, як да выратавальнікаў, з адчайнай мальбой выпусціць яго са страшнога зняволення. Не, ён паводзіў сябе так, быццам толькі гадзіну таму заступіў на пост. У строгай адпаведнасці з воінскім статутам вартавы абвясціў, што яго зняць з паста можа толькі развадзяшчы, а калі яго няма, то «гасудар імператар».

Пачаліся доўгія перамовы. Вартавому патлумачылі, што адбылося за тыя дзевяць гадоў, што ён правёў пад зямлёй, распавялі, што царскай арміі, у якой ён служыў, больш не існуе, як няма і гасудара імператара, расстралянага бальшавікамі. А тэрыторыя, якую ён ахоўвае, цяпер належыць Польшчы. Пасля працяглага маўчання салдат спытаў, хто ў Польшчы галоўны, і, даведаўшыся, што прэзідэнт, запатрабаваў яго загада. Толькі калі яму прачыталі тэлеграму Пілсудскага, вартавы згадзіўся пакінуць свой пост.

Польскія салдаты дапамаглі яму падняцца наверх, на летнюю, залітую яркім сонцам зямлю. Але раней, чым яны паспелі разгледзець гэтага чалавека, ён рэзка закрычаў, захінаючы рукамі твар. Толькі тады палякі прыгадалі, што чалавеку, які правеў пад зямлёй дзевяць гадоў, перад пад’ёмам варта было завязаць вочы. Але ўжо было позна — салдат, які адвык ад сонечнага святла, аслеп.

Яго неяк супакоілі, паабяцаўшы паказаць добрым дактарам.

Шчыльна абступіўшы яго, польскія салдаты з паважным здзіўленнем разглядалі гэтага незвычайнага вартавога.

Густыя цёмныя валасы доўгімі, бруднымі пасмамі падалі яму на плечы і спіну, спускаючыся ніжэй за пояс. Шырокая чорная барада спадала да кален, і на заросшым твары было відаць ужо сляпыя вочы. Але гэты падземны Рабінзон быў апрануты ў добры шынель, а на нагах у яго былі амаль новыя боты. Хтосьці з салдат звярнуў увагу на вінтоўку вартавога, і афіцэр узяў яе з рук расійца, хаця той яўна без жадання аддаў зброю. Выгукаючы шчырыя здзіўленні і хістаючы галовамі, палякі разглядалі вінтоўку. Гэта была звычайная расійская трохлінейка ўзору 1891 года. Дзіўным быў яе выгляд. Падавалася, што яе толькі пару хвілін таму ўзялі з піраміды ва ўзорнай расійскай казарме: яна была дакладна вычышчана, а затвор і руля клапатліва змазаны алеем. У такім жа парадку былі і абоймы з патронамі ў падсумку на поясе вартавога. Патроны таксама блішчэлі ад змазкі, і па колькасці іх было роўна столькі, колькі выдаў іх салдату пры заступленні на пост дзевяць гадоў таму вартавы начальнік. Польскі афіцэр пацікавіўся, чым змазваў салдат сваю зброю.