Вечары на хутары ля Дзіканькі

«Што я думаю доўга?» сказаў пан Даніла, убачыўшы перад акном высокі дуб: «стой тут, хлопча! я палезу на дуб; з яго проста можна глядзець у акенца».

Тут зняў ён з сябе пояс, кінуў уніз шаблю, каб не звінела, і, ухапіўшыся за галіны, падняўся ўгору. Акенца ўсё яшчэ свяцілася. Прысеўшы на сук, каля самага акна, учапіўся ён рукою за дрэва і глядзіць: у пакоі і свечкі няма, а свеціць. На сценах дзівосныя знакі. Вісіць зброя, але ўсё дзіўная: такую не носяць ні туркі, ні крымцы, ні ляхі, ні хрысціяне, ні слаўны народ шведскі. Пад столлю ўзад і ўперад мільгаюць кажаны, і цень ад іх мільгае на сценах, на дзвярах, на памосце. Вось адчыніліся без рыпу дзверы. Уваходзіць нехта ў чырвоным жупане і проста да стала, накрытага белым абрусам. Гэта ён, гэта цесць! пан Даніла апусціўся крыху ніжэй і прыціснуўся мацней да дрэва.

Але яму няма калі глядзець, ці пазірае хто ў акенца, ці не. Ён прышоў хмурны, не ў настроі, сарваў са стала абрус — і раптам па ўсім пакоі ціха разлілося празрыста-блакітнае святло. Толькі не перамешаныя хвалі ранейшага бледна-залатога пераліваліся, нырцавалі, нібыта ў блакітным моры, і цягнуліся пасмамі, быццам на мармуры. Тут паставіў ён на стол гаршчок і пачаў кідаць у яго нейкія травы.

Пан Даніла пачаў углядацца і не заўважыў ужо на ім чырвонага жупана; замест таго паказаліся на ім шырокія нагавіцы, якія носяць туркі; за поясам пісталеты; на галаве нейкая дзіўная шапка, спісаная ўся не рускаю і не польскаю граматай. Зірнуў у твар — і твар пачаў з'іначвацца: нос выцягнуўся і павіс над вуснамі; рот за хвіліну раздаўся да вушэй; зуб выглянуў з рота, нагнуўся на бок, і стаў перад ім той самы чараўнік, які паказаўся на вяселлі ў есаула. «Праўдзівы сон твой, Кацярына!» падумаў Бурульбаш.

Чараўнік пачаў пахаджаць наўкол стала, знакі пачалі шпарчэй з'іначвацца на сцяне, а кажаны залёталі мацней уніз і ўгору, узад і ўперад. Блакітнае святло рабілася радзейшым, радзейшым і зусім як быццам пагасла. І святліца асвятлялася ўжо тонкім ружовым святлом. Здавалася, з ціхім звонам разлівалася дзівоснае святло па ўсіх кутках і раптам знікла, і стала цемра. Чуўся толькі шум, быццам вецер у ціхі час вечара наігрываў, кружачыся па вадзяным люстры, нагінаючы яшчэ ніжэй у ваду срэбраныя вербы. І здаецца пану Данілу, што ў святліцы блішчыць месяц, ходзяць зоры, цьмяна мільгае цёмнасіняе неба, і холад начнога паветра павеяў нават яму ў твар. І здаецца пану Данілу (тут ён пачаў мацаць сябе за вусы, ці не спіць), што ўжо не неба ў святліцы, а яго ўласная спачывальня; вісяць на сцяне яго татарскія і турэцкія шаблі; каля сцен паліцы, на паліцах хатні посуд і начынне; на стале хлеб і соль; вісіць калыска… але замест абразоў выглядаюць страшныя твары; на ляжанцы… але туман згусціўся і захінуў усё, і зрабілася зноў цёмна, і зноў з дзівосным звонам асвятлілася ўся святліца ружовым святлом, і зноў стаіць чараўнік нерухома ў дзіўнай чалме сваёй. Гукі зрабіліся гусцей і мацней, тонкае ружовае святло рабілася ярчэй, і штосьці белае, нібыта воблак, веяла пасярод хаты; і здаецца пану Данілу, што воблак той не воблак, што стаіць гэта жанчына; толькі з чаго яна: з паветра, ці што, выткана? Чаму-ж яна стаіць і зямлі не дакранаецца, і не абапёршыся ні на што, і праз яе прасвечвае ружовае святло і мільгаюць на сцяне знакі. Вось яна неяк паварушыла празрыстай галавою сваёй: ціха свецяцца яе бледна-блакітныя вочы, валасы віюцца і падаюць па плячах яе, быццам бледна-шэры туман; вусны бледна пунсавеюць, быццам праз бела-празрыстае ранішняе неба ледзь прыкметнае пунсовае святло зары; бровы слаба цямнеюць… Ах! гэта Кацярына! Тут адчуў Даніла, што члены ў яго акаваліся; ён тужыўся гаварыць, але вусны варушыліся без гуку. Нерухома стаяў чараўнік на сваім месцы. «Дзе ты была?» запытаў ён, і стаяўшая перад ім затрымцела.