1. Iснуючыя азначэннi нацыяналiзму. Вытокi непаразумення.
У азначэннi нацыяналiзму, як адмоўнай з'явы ляжыць сцвярджэнне: нацыяналiзм – гэта палiтыка накiраваная на развiццё варожых адносiн памiж нацыямi, iмкненне адной нацыi даказаць сваю перавагу над суседняй, асiмiляваць i заняволiць яе. Сучасныя апалагеты такой канцэпцыi звычайна прыводзяць фармулёўкi, узятыя з дарэвалюцыйных i савецкiх энцыклапедый, i спасылаюцца амаль заўсёды на тых жа расейскiх i савецкiх вучоных. Так, яшчэ ў дарэвалюцыйнай энцыклапедыi Ф.А.Бракгауза i I.А.Эфрона, нацыяналiзм апiсаны як " знамя дурных страстей". Далей прыводзiцца азначэнне нацыяналiзму з Вялiкай энцыклапедыi 1903 года: "Национализм... заключается в переразвитии национального чувства", пры якiм людзi "начинают переоценивать свою национальность, иногда и свою нацию и считают поэтому совершенно справедливыми всяческие для неё преимущества сравнительно с другими нациями" (падкрэслена мною – А.А.). Калi ўзяць гэтае азначэнне, то варта паставiць пытанне аб рознiцы памiж ім i тэрмiнам "шавiнiзм", якi прапаведуе "выключнасць сваёй нацыi i пагарду да iншых, распальванне нацыянальнай варожасцi" (С.М.Булыка. Слоўнiк iншамоўных слоў, Мiнск, 1993 г.). Менавiта шавiнiзмам адметная і расiйская палiтыка ХIХ – пачатку ХХ стагоддзяў. Гэтая рыса складалася ў рускiх паступова, праз доўгi гiстарычны адрэзак, пачынаючы з часоў татара-мангольскага iга. Некалi магутныя татары, жывучы працяглы час сярод славян, мелi з iмi самыя шчыльныя зносiны i найбольш з тымi, што гуртавалiся вакол Масквы. У вынiку – татары асiмiлявалiся з гэтай усходняй часткай славянства i знiклi як дзяржава, даўшы, аднак, жыццё, фактычна новай папуляцыi – рускай, якая ўзяла ў спадчыну ад татар iх неўтаймаванае імкненне да панавання над усім светам. Вынік, як мы ведаем, быў – к ХІХ стагоддзю Расія стала магутнейшай дзяржавай свету, а па тэрыторыі і самай вялікай.
Успомнiм, што ўяўляла сабой Расiя канца ХIХ-га стагоддзя. Гэта была магутная таталiтарная дзяржава, у якой шавiнiзм быў дзяржаўнай палiтыкай. Усякае iншадумства жорстка падаўлялася. З другога боку, гэты самы час адзначаецца шырокiм нацыянальна-вызваленчым рухам, развiццём нацыянальных культур, моў i асветы. Для афiцыйных улад усякае выступленне нярускiх народаў Расiйскай iмперыi са сваiх нацыянальных пазiцый наносiла чарговы ўдар па ўкаранёнай схеме, сутнасць якой у тым, што Расiя – выратавальнiца ўсiх суседнiх "занядбаных" народаў i што рускiя – гэта нацыя-гегемон. Каб апраўдаць вялiкадзяржаўную шавiнiстычную палiтыку, зняславiць нацыянальныя рухi, у слова "нацыяналiзм" i быў укладзены адмоўны сэнс. З тых часоў склалася i пастаянна навязвалася парадыгма: "Усё нацыянальнае – дрэнна i архаiчна, усё рускае – добра i прагрэсiўна". Характэрна, што тагачасныя iдэолагi i наогул тагачасная афiцыйная пазiцыя былi скiраваныя на ўспрыняцце імперыі, як само сабой зразумелага – "вялікай дзяржавы" і да яе карэннага люду, як да вялікага народа, якому слова "нацыя" зусім не да патрэбы. I, наадварот, да iншых народаў Расiйскай iмперыi – палякаў, беларусаў цi грузiн – тэрмiн "нацыя" стасаваўся толькi ў тым сэнсе, каб падкрэслiць iх непараўнальна меншую значнасць. Таму i ўсялякiя спробы малых народаў адрадзiць сваю дзяржаўнасць жорстка падаўлялiся, а барацьбiтоў за незалежнасць, за права "людзьмi звацца" называлi нацыяналiстамi, укладваючы самы дрэнны сэнс ў гэтае слова.
