Каласы пад сярпом тваiм. Кнiга I

– Пі, мужык, – кажа жанчына.

Схіляецца над ім твар. Вочы страшэнныя, глыбокія і, дзіва, зусім не старыя.

На гэты раз пітво як палын і блёкат – шэрхнуць паднябенне і язык, цьмянее ў вачах.

– Пі, мужык. Бунтаваць дык саладзей было, дураломам.

...Якая палёгка. Цяпер можна ўжо і гаварыць. I ён пытае слабым, – бо рот як пасля моцнай аскомы, – голасам:

– Дзе я? Чаму?

– Лапата даставіў. Я Грынь Паківач. A гэта Марта... Гм, маці божая... I шчасце, што ты ў нас. Бо здох бы, як сабака, без прычасці... Хто ж гэтай бруднай вадой раны палівае, доўбня неразумная?

– Гарэлі.

– Маглі б зусім згарэць. Пакуль давезлі – быў y цябе ўжо антонаў агонь. Скура вакол раны стала плямамі. Вось яно як, пане Корчак. Панамі быць захацелі – вось вам скуру і вырабілі.

– Пад сэрцам робіцца холадна. Значыць, канец?

Млынар пускае дым.

– Паглядзім, – кажа ён. – Першыя два дні смярдзела твая рана. Паглядзім, як цяпер.

– Не лай яго, – сухім голасам кажа Марта.

– Як жа не лаяць, – кажа Паківач, – калі ў яго ў кішках мазгі. Забыў, што такое пан і што мужык.

Злосць зноў падкочвае пад сэрца Корчаку. I ён кажа:

– Мы як ваўкі і як сабакі... Адных шчанюкоў нам з імі... ніколі... не пладзіць.

– Разумны, – кажа млынар, – ды толькі яшчэ ніколі воўк не вартаваў пакояў, a сабака не выў y начным лесе. Дык, значыць, і не лезьце ў хаўрус адзін да аднаго, не пніцеся. Яны, бач, справядлівасці захацелі.

– Кры-ыўда.

– Ну, a каб вы панамі сталі – не крыўда была б? Камусьці ўсё адно была б крыўда. Можа, яшчэ і горшая. Няма горш, як з хама пана, a з дзярма пірага.

Гэтыя буркатлівыя словы злуюць Корчака, але ён маўчыць.

– Можа, і горш, – кажа Паківач. – Бо ўсё адно, хто зверху будзе класці ногі на чужы карак. Дык y гэтых паноў ногі больш кволыя, чым твае ступакі. Іхнія ногі да дыгаў і скокаў звыклі, яны такога выспятка даць не могуць, як ты ў карчме.

– Іхнюю далікатнасць... зведаў... У крыжы стралялі, нехрысці.

– Навучылі, – усміхаецца Паківач. – I правільна зрабілі, што навучылі. Вы ж, палахліўцы, вёскай ад дзесяцёх уцякалі. Не з вашымі зубамі арэхі есці. Хоць бы тое падумаў, ці нападае ў Янаву ноч воўк?.. Не-е. Ён чакае той ночы, якую яму бог вызначыў, ён піліпаўкі чакае і тады ў сенцы ўлазіць, каб сабаку дастаць. Таму што бог яму тую ноч даў для ўлады. A да таго ён маўчыць, ён да сялібы не пойдзе, як вы... Палезлі – і наклалі ўсім сялом y порткі. Таму што як быццам і разам, a на справе – быдлячая чарада. Нішто вас не вяжа, кожнаму свая шкура даражэй... Калі не зменіцеся – так вам давеку быдлам і быць. Забасцё часам аднаго, дык адразу будзе над вамі новая пуга...

– Маўчы, Грынь, – сказала Марта. – Ты што, забыў, што ён ранены, што яго злаваць нельга.

– A i ты маўчы, – сказаў Грынь. – Давай, во, лепей перавязвай.

Марта разгортвала белыя анучы на грудзях Корчака. Паранены адчуў, як збалелае цела дробнай дрыготкай адказвае на штуршкі болю: Марта аддзірала палатно ад раны.