Раскіданае гняздо крывіцкай славы

І тут Вітаўт зразумеў, што пралічыўся. Калі б у Ягайлы не было сыноў, ён мог бы разлічваць на высокі каралеўскі польскі пасад. А так шанец меў Ягайлаў сын Уладзіслаў. Тады, як сведчаць некаторыя даследчыкі, Вітаўт выступіў у нязвыклай ролі паклёпніка (праўда, іншыя даследчыкі даказваюць, што гэтую ганебную ролю выконваў не Вітаўт). Так ці інакш, але Вітаўт не застаўся ўбаку ад гэтай справы. На Гарадзельскім сейме ён заявіў, што Ягайла не можа быць бацькам дзяцей ад Соф’і Гальшанскай – узрост не той, ды і Сонька, як з’едліва называлі каралеву многія з незычлівых дваровых, не чураецца кампаніі з вясёлымі і ахвочымі да авантурных прыгод рыцарамі. Вакол гэтага разгарэліся сапраўды шэкспіраўскія страсці. З вялікімі намаганнямі каралеву ўдалося апраўдаць, і яна нарадзіла Ягайлу трэцяга сына. Пазней ён стаў вялікім князем літоўскім і польскім каралём Казімірам ІV Ягелончыкам.

А Вітаўту была падрыхтавана вялікалітоўская каралеўская карона. Ён мог стаць каралём літоўскім, другім пасля заснавальніка Вялікага княства Літоўскага Міндоўга. Але не собіла. Інтрыгі польскай шляхты перашкодзілі здзейсніцца каранацыйным намерам. Не дачакаўся васьмідзесяцігадовы Вітаўт каралеўскай кароны, 27 кастрычніка 1430 адышоў у іншы свет толькі з тытулам вялікага князя літоўскага, хоць, праўда, яшчэ пры жыцці атрымаў назву Вялікага. І яшчэ невядома, што было вышэй і больш значна. Бо гэта адзіная асоба ў беларускай гісторыі, якае насіла гэткі высокі назоў – Вялікі.

Ягайла ж караляваў 48 гадоў, шмат зрабіў для карысці Кароны і Княства. Але нават у Вавельскім замку, што ў стольным польскім Кракаве, не адмовіўся ад многіх язычніцкіх звычак, не цураўся падтрымліваць праваслаўе. У Любліне, горадзе, дзе яго абралі на каралеўскі пасад, загадаў распісаць праваслаўную капліцу на візантыйскі, практычна, рускі лад. Меў такія роспісы і ў сваёй спальні, і ў іншых месцах іх рабілі.