Партрэт шкла

A колькі ў нас у літаратуразнаўстве i крытыцы пішацца бясспрэчнага i неабвержнага, з чым не хочацца ні спрачацца, ні абвяргаць, ні згаджацца ды i чытаць не хочацца: усё беспрадметна-правільна, сумна, нецікава.

Але клопат i трывога Тамары Чабан зразумелыя i небеспадстаўныя: наша літаратура занадта шмат заплаціла калісьці за безапеляцыйнасць i валюнтарызм у крытыцы.

Каб скончыць тэму «крыўдзіцеляў i пакрыўджаных», думаю, не будзе памылкаю запэўніць чытача, што сама Тамара Чабан таксама не пакрыўдзіцца, калі, напрыклад, заўважыць ёй, што «жаданне С. Дубаўца знайсці ў жанры эсэ лекі ад усіх крытычных хвароб» яна ўспрыняла аднабакова i спрошчана. Не прапаноўваў С. Дубавец эсэ як «універсальны жанр», размова ішла хутчэй пра эсэізацыю стылю крытыкі: стылю артыкулаў, інтэрв'ю, рэцэнзій i г. д. Дарэчы, гэтая эсэізацыя стылю ўсё заўважней праяўляецца ў беларускай крытыцы апошніх гадоў як аб'ектыўны, незалежны ні ад чыіх парад працэс. I (ці не парадаксальна?) адзін з яскравых прыкладаў таму i ўзораў — рэцэнзія Т. Чабан «Дыялог з юнацтвам» на зборнікі «Маладыя галасы» i «Вусны».

...А паэты i празаікі, сябры i равеснікі маладога чалавека выдалі між тым свае першыя зборнікі ў серыі «Першая кніга празаіка» альбо «Першая кніга паэта», самыя маладзейшыя змясцілі свае творы ў калектыўных зборніках. I зараз да ix адчування ўпэўненасці ў вартасці i патрэбнасці сваёй справы далучылася адчуванне канкрэтнасці i матэрыялізаванасці зробленага, скампанаванасці i аформленасці яго. Ім таксама прыйшлося сутыкнуцца, акрамя літаратурных праблем, з праблемамі калялітаратурнымі, але зусім не ў такой ступені, як маладому крытыку, які рызыкуе трапіць у ix палон пажыццёва.

I паўстане, акрамя небяспекі аб'ектыўнага, знешняга характару, перад ім яшчэ небяспека ўнутраная, суб'ектыўная, якая зыходзіць ад яго самога i пераадолена можа быць таксама толькі яго ўласнымі сіламі i розумам. Гэта — клейкая небяспека творчага застою, статычнасці навукова-мастацкага руху, стылёвая самаізаляцыя i трафарэтнасць мыслення i выяўлення. Вось ты, здольны, а магчыма, i таленавіты, шмат пішаш, друкуешся i няшчадна эксплуатуеш свае прыродныя здольнасці: яны здаюцца табе невычэрпнымі i дастатковымі для таго, каб трымацца на належным узроўні сучаснай крытыкі. I ты ні пра што не задумваешся, бо для гэтага трэба спыніцца i нейкі час памаўчаць, ты ні пра што не клапоцішся акрамя дня i сябе сённяшняга i паступова спісваешся, «здумваешся». Багдановіч, Гарэцкі, Бабарэка, Замоцін, Барычэўскі так i не прыцягнулі да сябе тваю лянотную i бяздзейсную ўвагу, непатрэбным табе ўбачыўся нацыянальны i агульнасусветны крытычны вопыт, i ты спяшаешся бяздумна згадзіцца з цалкам негатыўнай ацэнкай структуралізму i «новай крытыкі», напрыклад, бо табе нязручна i дарэмыа шукаць там нейкія станоўчыя, дзейсныя моманты, рацыянальнае зерне.