Не жаль пражытага

Сярод прафесійных школаў папулярна шанавалі дзве: гандлёвую з Варшаўскай і педагагічную з Міцкевіча. Калі тыя дэклі ўяўлялі сабою працяг перадваеннай моды, дык асаблівы гэты пашанунак да гандлю і настаўніцтва быў вынікам таксама мінулых часоў, у якія лёгка жылося местачковым крамнікам ды „вучыцелям”. Самы ўдалы механік ці электраманцёр у Крынках не зарабляў столькі, колькі „пані з падставоўкі”. Мой бацька, маючы добрую марку шаўца, задавальняўся двума злотымі заробку ў дзень, што складала прыблізна ўсяго трэцюю частку грошай „беларучкі з ксёнжкамі ў сумцы”. Быць інтэлігентным значылася не бедаваць. І лепшы быў mały handelek, niż duży szpadelek.

Страшэнна ціснула на псіхіку мужыцкая зацюканасць! Панадзяваўшы дэклі, бы якіясьці кароны, нельга ўжо было з кім-колечы загаварыць па-свойму. Таму так памятаюцца wyjątki ў гэтай усенароднай псіхічнай хваробе: Юрак Анісімовіч з канца Гродзенскай, Галя Анісімовіч з Каўказскай, Марыся Кукіш з Новай... Характэрна, што яны з заможных фаміліяў. Найзаядла ганьбавалі родным бясхлебавічы, што на розум яснае – чым жа маглі яны ганарыцца? Цяжка кіраваць да іх жаль, бо проста ратаваліся ад бацькоўскай нэндзы. А, зрэшты, знакамітая гэта ілюстрацыя навуковай праўдзе аб тым, што нацыю стварае буржуазія, людзі, у якіх адсутнічае праблема хлеба. Нацыянальная свядомасць, як вядома, ёсць прадукт культуры; сама голая культура нікога не накарміла. Гэта польская культура сцісла звязаная з кар’ераю, не беларуская (у саветаў усяму варунак – руская!).

Лекцыі ў тэхнікуме, іх атракцыйнасць залежала ад індывідуальнасці выкладчыка. Моцна пашчасціла нам з навучаючым нас электратэхнікі, маладым Эдвардам Фалькоўскім. Гэта быў чыстай вады педагагічны талент! Можна было не вывучыць іншы ўрок, але не ягоны, на прамілы Бог! – Праз чатыры гады пасля, ідучы ў жыццё ўжо з дыпломамі тэхніка-электрыка мы плакалі на развітанне, і ён разам з намі. Чагосьці такога больш не здарылася мне ані не бачыў я дзе-колечы, хоць чакала мяне яшчэ шмат навукі ды мнагалікі натоўп ciał pedagogicznych. Гляджу на старыя фатаграфіі: Божа, як усе тады былі худыя і ў марным адзенні! Сёння беспрацоўныя лепш выглядаюць. Апускаючыся ва ўспаміны не магу трапіць, аднак, на нейкі камень незадаволенасці; адна радасць – выбранай школай, якая прадвяшчала паслейшы дабрабыт, хоць новакупленым шалікам. Радасць і радасць у маладосць з гатовым планам бяссмерцця. Бывала, нехта забіўся на матацыкле ў калдобінах вясковай Выгоды або ўтапіўся ў Супраслі пад Васільковам, але ўспрымалася тое, бы жарт: от, нібы наклаў галавою ды, нябось, прыйдзе на танцы ў Гандлёвай, далезе туды безбілетна, па вадасцёкавых рынах раннім вечарам з суботы на нядзелю... Гэта, дарэчы, не танцы, а балі – хлопцы пад гальштукамі і з набрыльянцінаванымі чубамі, дзяўчаты ў беласнежных блузках і з бантамі на прычосках. Абавязвала дастойнасць, парфумы. Рогат лічыўся вульгарнасцю. Вылучаліся сваёй неразлучнасцю сімпатычныя пары з дыскрэцыёзнай канверсацыяй, стрыманымі ўсмешкамі і гарачымі вугалькамі позіркаў. Яны трымаліся воддаль, у рамансавых паўценях каланады высознае залі. Чуліся французскія тэрміны любоўных залётаў: „рандэву”, „вуаля”, „гран-данс”, „пардон”.