Населены востраў

Сёньня, зрэшты, размова пайшла пра іншае. Рада, якая, масаракш, усё-ткі ўсё чула ў сябе за шырмай, спытала раптам дзядзьку, чым вырадкі адрозьніваюцца ад звычайных людзей. Гай грозна паглядзеў на Мака і прапанаваў Радзе не псаваць родным і блізкім апэтыту, а чытаць лепш літаратуру. Аднак дзядзечка заявіў, што гэтая літаратура напісаная для найдурнейшых з дурняў; што ў Дэпартамэнце грамадзкай асьветы ўяўляюць, што ўсе такія ж невукі, як яны самі; што пытаньне аб вырадках зусім не такое простае і зусім не такое дробнае, як яго спрабуюць адлюстраваць для стварэньня пэўнай грамадзкай думкі; і што альбо мы будзем тут як культурныя людзі, альбо як нашыя бравыя, але — нажаль! — малаадукаваныя афіцэры ў казармах. Мак прапанаваў дзеля разнастайнасьці пабыць як культурныя людзі. Дзядзечка выпіў яшчэ чарку і пачаў распавядаць тэорыю, што мае цяпер хаджэньне ў навуковых колах, пра тое, што вырадкі ёсьць ні чым іншым, як новым біялягічным відам, які зьявіўся на твары зямлі ў выніку радыёактыўнага апраменьваньня. Вырадкі несумненна небясьпечныя, казаў дзядзечка, падняўшы палец. Але яны значна больш небясьпечныя, чым гэта малюецца ў тваіх, Гаю, танных брашурках, напісаных дурнямі для дурняў. Вырадкі небясьпечныя ня як сацыяльная і палітычная зьява, вырадкі небясьпечныя біялягічна, бо яны змагаюцца ня супраць нейкай адной народнасьці, яны змагаюцца супраць усіх народаў, нацыянальнасьцяў і расаў адначасова. Яны змагаюцца за месца ў гэтым сьвеце, за існаваньне свайго віду, і гэтая барацьба не залежыць ні ад якіх сацыяльных умоў, а скончыцца яна толькі тады, калі сыдзе з арэны біялягічнай гісторыі альбо апошні чалавек, альбо апошні вырадак-мутант... Ханційское золата — глупства! — крычаў, бушуючы, прафэсар. Дывэрсіі супраць сыстэмы ПБА — глупства! Глядзіце на поўдзень, панства маё! На Поўдзень! За Блакітную Зьмяю! Вось адкуль ідзе сапраўдная небясьпека! Вось адкуль, размножыўшыся, рушаць калёны чалавекападобных пачвараў, каб растаптаць нас і зьмесьці з твару Сьвету. Ты сьляпец, Гай. І камандзіры твае — сьляпцы. Вы не разумееце сапраўды вялікага прызначэньня нашай краіны і гістарычнага подзьвігу Невядомых Айцоў! Выратаваць чалавецтва! Выратаваць цывілізацыю! Не адзін які-небудзь народ, ня проста маці і дзяцей нашых, але ўсё чалавецтва цалкам!...

Гай раззлаваўся й сказаў, што лёсы чалавецтва яго займаюць мала. Ён у гэтае кабінэтнае трызьненьне ня верыць. І калі б яму сказалі, што ёсьць магчымасьць нацкаваць дзікіх вырадкаў на Хонці, абмінаючы нашу краіну, ён бы гэтаму ўсё жыцьцё прысьвяціў. Прафэсар зноў узьбеляніўся і зноў назваў яго сьляпым сьляпцом. Ён сказаў, што Невядомыя Айцы — героі з герояў: ім даводзіцца весьці сапраўды няроўнае змаганьне, калі ў іх распараджэньні толькі такія бездапаможныя, сьляпыя выканаўцы, як Гай. Гай вырашыў зь ім не спрачацца. Дзядзечка не разьбіраўся ў палітыцы і сам быў у вядомай ступені выкапнёвай жывёлай. Мак паспрабаваў умяшацца і пачаў распавядаць пра вырадка, які яшчэ да вайны змагаўся супраць уладаў, але Гай гэтыя намеры разгаласіць службовую таямніцу спыніў і загадаў Радзе падаваць другое. Маку ж ён загадаў уключыць тэлевізар. Занадта шмат размоў сёньня, сказаў ён. Дайце крыху адпачыць жаўнеру, які прыбыў у звальненьне...