Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу

Хаця ў цэлым вершаваная хроніка М. Стрыйкоўскага не з’яўляецца дасканалым творам, але яе своечасовае выданне аўтарам у адной з беларускіх друкарняў у 70-х гг. XVI ст. прыспешыла б развіццё гістарычнай паэзіі і станаўленне дзяржаўнай самасвядомасці грамадзян Княства.

Пасля смерці князя Юрыя Алелькавіча М. Стрыйкоўскі знаходзіць сабе новага мецэната-апекуна ў асобе шчырага каталіка і літоўскага патрыёта, жамойцкага біскупа Мельхіёра Гедройца, атрымлівае па ягонай пратэкцыі ў 1579 г. пасаду жамойцкага каноніка, а пасля 1582 г., прыняўшы духоўны сан, займае плябанію ў Юрбарку. Запэўніўшы сабе сціплы матэрыяльны дабрабыт, пісьменнік завяршае працу над хронікай і выдае яе ў 1582 г. у Кралеўцу пад амбіцыйнай назвай: “Która przedtym nigdy światła nie widziała, Kronika Polska, Litewska, Żmodzka i wszystkiej Rusi”.

Несумненна, М. Гедройц ведаў пра творчыя планы М. Стрыйкоўскага і падтрымліваў іх, але няма падстаў сцвярджаць, што ён аказаў на аўтара “Хронікі...” моцнае ідэалагічнае ўздзеянне і змяніў палітычную арыентацыю пісьменніка, як лічаць некаторыя беларускія гісторыкі (Ермолович 1982: 156 – 157). Калі бачыць у легендзе пра заснаванне Літвы Палемонам ідэю ўзвышэння жамойцкіх феадалаў над беларускімі, давядзецца прызнаць напісанае ў беларускі перыяд сачыненне “Пра пачатак...” больш пралітоўскім, чым выдадзеную ў жамойцкі перыяд “Хроніку...”, бо ў рукапіснай хроніцы легенда пра Палемона выкладзена больш разгорнута, чым у друкаванай. Як ні дзіўна, звестак пра старажытны жамойцкі род Гедройцаў больш у рукапіснай хроніцы чым у друкаванай, хаця натуральна было б чакаць ад М. Стрыйкоўскага павышанай увагі да продкаў свайго мецэната-апекуна. Праўда, у “Хроніцы...” змешчана прысвячэнне біскупу М. Гедройцу, але падобныя прысвячэнні М. Стрыйкоўскі адрасаваў і многім іншым магнатам Княства, як жамойцкага, так і русінскага паходжання, як каталіцкага, так праваслаўнага і пратэстанцкага веравызнанняў. Выразна відаць, што этнічная і канфесійная прыналежнасць мецэнатаў не аказвала прыкметнага ўплыву на палітычныя погляды М. Стрыйкоўскага: заможных магнатаў і пісьменніка аб’ядноўвала пачуццё агульнадзяржаўнага ліцвінскага патрыятызму.

За аснову “Хронікі польскай, літоўскай, жамойцкай і ўсяе Русі” М. Стрыйкоўскі ўзяў рукапіс “Пра пачатак, паходжанне, адвагу, рыцарскія і грамадзянскія справы слаўнага народа літоўскага, жамойцкага і рускага...”, але ўнёс у папярэдні варыянт істотныя змены і дапаўненні. Як сведчыць назва кнігі, аўтар выкладаў тым разам гісторыю не толькі Вялікага Княства Літоўскага, але і Польшчы. Пашырыўшы тэму геаграфічна, М. Стрыйкоўскі пашырыў яе і храналагічна: давёў апісанне падзеяў да ўзяцця Вялікіх Лукаў войскамі Стэфана Баторыя ў 1581 г. (рукапісная хроніка заканчвалася згадкай пра ўступленне на трон Жыгімонта І ў 1507 г.). Але важнейшае адрозненне паміж дзвюма хронікамі заключалася ў тым, што ў рукапіснай дамінавала вершаваная форма выкладу матэрыялу, а ў друкаванай – празаічная. Выдадзеная ў 1582 г. кніга М. Стрыйкоўскага больш нагадвала хроніку ў яе класічным выглядзе – напісаную прозай з невялікімі вершаванымі ўстаўкамі. Такім чынам, многія вершаваныя раздзелы з сачынення “Пра пачатак...” ператварыліся ў “Хроніцы...” ў празаічныя, хаця, трэба прызнаць, сустракаюцца і адваротныя выпадкі (параўн.: “Пра пачатак...”, 64, 135, 412, 511, 591 і “Хроніку...” І, 59, 205; ІІ, 195, 265, 333).