Станаўленне польскамоўнай паэзіі ў полілінгвістычнай літаратуры Беларусі эпохі Рэнесансу

Самымі арыгінальнымі ўстаўнымі часткамі паэмы “Пратэй, або Пярэварацень” у кантэксце як польскай, так і беларускай літаратуры з’яўляюцца ўступная, якую можна было б умоўна назваць “Уступ ад імя польскіх паэтаў” і заключная, якую сам аўтар назваў “Заключэнне да польскіх паэтаў”. Ад імя паэтаў прамаўляе Пратэй (зварот змешчаны паміж выкладам тэмы твора і гісторыяй Пярэваратня). Да паэтаў звяртаецца непасрэдна аўтар, які хоць і застаецца ананімным, але не хаваецца болей за свайго героя.

Увагу даследчыкаў прыцягвала дагэтуль пераважна “Заключэнне...”, у якім берасцейскі паэт прадэманстраваў выдатнае веданне тагачаснай польскай літаратуры, адзначыў заслугі М. Рэя, А. Тшэцескага і Я. Каханоўскага, называючы сябе сціплым вучнем гэтых славутых паэтаў, ды асабліва ўзносіў апошняга з іх (Пратэй, як памятаем, таксама называў сябе ў паэме вучнем, малодшым братам Сатыра). Вылучыўшы Я. Каханоўскага на першае месца не толькі сярод польскіх, але і сярод сусветных паэтаў: “ Niech już milczą Grekowie, niech już milczą Włoszy, / I cóż mają lepszego nad polskie rozkoszy?” (Proteus 1890: 33), упэўнена прадказваючы яму паэтычную бессмяротнасць: “Pirwej tam wznidzie słońce, gdzie jest póżna zorza, / Pirwej ku górze Wisła wróci się od morza, / Niż zgaśnie jego sława na tej niskiej ziemi...” (Proteus 1890: 33), берасцейскі аўтар выявіў не толькі веды, але й не абы які густ і зайздросную інтуіцыю: малады Каханоўскі у той час толькі распачынаў паэтычную кар’еру як здольны панегірыст і не напісаў яшчэ найлепшых сваіх твораў, што прынеслі яму славу вялікага нацыянальнага паэта. У “Заключэнні...” польская паэзія, бадай, упершыню адважылася на самаацэнку, на падсумаванне сваіх датыхчасовых здабыткаў, нечакана ўсвядоміла сябе як аўтаномную літаратурную тэму.