Беларусь і суседзі

Кажучы аб довадах з боку пакрыўджанага i адводзе з боку абвінавачанага, трэба зацеміць, што судаводзтву капы былі ведамы спосабы, з помаччу каторых як пакрыўджаны так i абвінавачаны маглі ўзмоцніць паказаньні собскія i сваіх сьведкаў. Гэтымі спосабамі былі: 1) кіданьне шапкі і 2) прыстаўленьне нагі да галёнкі праціўнікавае.

Першы спосаб быў у тым, што адна старана, хочучы зусім здацца на паказаньні сьведак, заклікала, кідаючы сваю шапку, другую старану зрабіць, тое самое. Гэткім парадкам паказаньні сьведак набіралі асаблівае вагі як у вачох старонаў гэдак i ў вачох судзьдзяў. Другі спосаб — прыстаўленьне нагі да галенкі праціўнікавае — як відаць, з актаў XVIII тому, меў шмат глыбшае й вялікшае значэньне ў копным судаводзтве за першы. На жаль, аднак дадзеных аб ім ёсьць так мала, што немачыма ўстанавіць у чым было гэта глыбшае значэньне. Найпраўдападабней значэньне яго было ў тым, што тая старана, каторая гэтым спосабам хацела ўзмоцніць сваё выясьненьне й паказаньне сьведак, выстаўляючы нагу, гадзілася з утратай яе на прыпадак, калі паказаньні сьведак не пацьвердзяць яе собскіх выясьненьняў. Спосаб гэты ўжываўся вельмі рэдка i сама капа называла яго «сьмелым».

Вельмі важнае значэньне, як довад у копным судаводзтве, мела прысяга, да каторае часта зварочаваліся пакрыўджаны, абвінавачаны i на'т сама капа, прапануючы, асабліва, калі справа была няясная, абвінавачанаму «адпрысягнуцца», што азначала ачысьціцца прысягай ад узьведзенага падазрэньня. Прысягалі ў царкве або касьцёле ў быцьцю духоўніка. Да нас дайшоў тэкст старадаўняе прысягі ў беларускай мове. Зьмешчаны ён у вакце № 308 XVIII тому, датычачым абвінавачаньня ў 1648 г. шляхцічаў Міхайлы й Івана Гараглядаў шляхцічам Пінскага павету Тукальскім у пакражы баброў. Быў ён гэткі: «Я Міхайла Якававіч i я Іван Антонавіч Гарагляды Сошняве Вылазкія прысягаем Пану Богу ўсемагушчаму, у Тройцы сьвятой Ядзінаму на том, іж што на капе абжалаваў нас яго міласьці пана Тукальскага ўраднік, Іван Драздовіч, a пабіцьце баброў і палавеньне воных зялезамі за возерам у Вузкам ад Лядзіна. Каторых мы баброў за возерам у Вузкам ад Лядзіна ніякім спосабам ня білі, ані лавілі, ані a шкодніку ня ведаем. На чом, яка справядліве прысягаем, так нам, Пане Божа, памазі, a есьлі несправядліве, Пане Божа, нас убі». Хто прысягнуў, той быў вольны ад віны й кары. Пунктам кульмінацыйным, да каторага ймкнулася ўсё судаводзтва капы, было прызнаньне свае віны абвінавачаным. Звычайна так здаралася, што абівінавачаны, бачачы проці сябе довады пакрыўджанага, прызнаваўся ў праступку i тады наставаў прысуд. А калі абвінавачаны, нягледзячы на забраныя проці яго довады, не прызнаваўся да віны, капа нярэдка ўжывала г. зв. муку, г. зн. біла абвінавачанага сьпярша дубцамі, a калі гэта не памагала, паддавала яго дзейнасьці агню. Мукай кіраваў пакрыўджаны часта з помаччу нанятага дзеля гэтай мэты «містра» або ката. Самахвотнае прызнаньне свае віны не заўсёды звальняла абвінавачанага ад мукі. Чуючы прызнаньне, прысутныя на капе, у каторых здарылася раней якая колечы шкода, а злодзей ня быў выкрыты, прасілі капу, каб яна дазволіла ім узяць абвінавачанага на муку з мэтай выдабыць ад яго новае прызнаньне. Капа часта давала падобны дазвол.