Выбраныя творы ў двух тамах

— Не дапаможа, Нічыпар! — запярэчыў яму Сахарышын сын, Ёзік.— Наадварот. Тады шчэ больш будуць ехаць — ужэ як да святого велікамучаніка! Разумнікі знайшліса ў Канюках. Багамолаў білі. У пляных ямах мачылі. Калючыя драты папярок дарогі працягвалі... Бачаць — нічога. Калі багамолы сабраліса на маленне ў «каўчэг» перад партрэтам Альяша, хлопцы падпалілі будынак. Што ты думаеш? Не ўцякалі з агню нават — палічылі, што гэта воля боская. Хлопцы потым сілай іх вывалакалі! А чаго дабіліса? Пагарэлі каровы, свінні, а багамолы пасталі яшчэ больш заядлыя.

— То ён толькі так гаворыць, а сам нават сястры роднай не змог адгаварыць, каб не ішла туды! — напомніў Салвесь.— Не так гэто просто, халера, ого!..

З сямі тысяч «кэпэзэбоўцаў» большая палова сядзела ў турмах, астатнія члены Кампартыі Заходняй Беларусі былі ў падполлі. Такім падпольшчыкам быў і Ёзік. Хлапец у бежанстве скончыў у Казані школу.

— Маеш рацыю, Салвесь! Да рэлігіі трэ адносіцца асцярожно, — пачаў тлумачыць задуманы Сахарышын сын.— Яна вырасла з туманнага, неасэнсаванага мышлення, з палітычных, культурных і эканамічных уплываў. Рэлігійныя легенды і цячэнні творацца не як рэзультат таго, што знаходзяцца наіўныя і трапляюць на вуду, Нічыпар, якому-небудзь шарлатану ці хітраму ашуканцу. Родзяцца — па неабходнасці, запаўняюць вакуум, што ўтвараецца ў людскіх душах.

Пабачыўшы, што гаворыць незразумела, хлапец думку праясніў:

— Вазьму сваю маму. Я прайшоў гімназію, бачыў рэвалюцыю, перачытаў масу кніжак, словам, атрымаў маральны зарад, таму ў любых умовах знаходжу занятак для душы — мне ніколі не бывае сумна быць самаму з сабой. Маму ў такім напрамку не выхоўвалі, але душа іхняя не можа цярпець пусткі і патрабуе сваго. У бацюшцы разуверыліса. Была ў вёсцы «Грамада», то і яны, бы малыя, з дзяўчатамі спявалі колішнія песні, танец стары нам паказвалі, нейкія гускі з дзеўкамі пяклі... Нават у царкву перасталі хадзіць! Як за-бракло для душы занятку, маму і пацягнуло да Альяшовай рамантыкі! I іх брат мусіў дзісь везці ў Грыбаво! Так што лягчэй абазваць людзей дурнямі, але гэта не так.

— Маеш рэхт,— здаўся бацька.— Грыбоўшчына — тупік, куды паны загналі народ!

— Яшчэ й які! — згадзіўся Ёзік.— Гэта не значыць, што нам трэ маўчаць і цярпець. Мікалай, будзеш у Вільне на з'ездзе, пра ўсё раскажы! Проста ўстань перад сходам ды выкладвай! Мо газета якая падхопіць. Лепш было б, каб які-небудзь паэт ці пісьменнік зацікавіўсо грыбоўшчынскай з'явай, як калісь Караленка — мултанцамі![3]

— Слухайце, а Павел Бельскі з Пянькоў — той, што ў гуртку чытаў нам свае вершыкі, цяпер Альяшу служыць! — успомніў Мікалай.

Іншыя мужчыны таксама спахапіліся — і яны ведаюць «грамадоўцаў», якія прысталі да прарока.

— Во! — падхапіў Ёзік.— Успышка рэлігійнага псіхозу ў Грыбоўшчыне ўзнікла як духоўная патрэбнасць. Лягчэй за ўсё мужыкоў аблаяць і закляйміць — цяжэй зразумець! Свалачныя паны закрылі ўсе выхады імкненням людскіх душ, пакінулі толькі гэты.