Каменнае сэрца

У параўнаньні з Малым Сітнам у Купліне сьвятлей. Раённыя Пружаны чысьценькія, вымеценыя, у кветачкі.

Больш сонца: як-ніяк, паўтысячы кіламетраў на поўдзень.

Сьвятлейшы лес — ня елка ды хвоя, а ясень, бяроза, таполя, дуб, клён. Сьвятлейшыя вочы — тут усётакі Заходняя Беларусь, няма сіценскага адчаю.

Сьвятлей ад жывое веры і мовы. Сьветла ў царкве — ад белых галоваў мужыкоў і дзяцей.

І глыбіня.

«Шырокая руская душа, — сказаў праз Івана Карамазава найглыбейшы расейскі пісьменьнік і беларус Дастаеўскі, чыё родавае гняздо Дастоева ў гадзіне язды ад Купліна, — я б звузіў».

Дык вось, наколькі расейская душа шырокая, настолькі беларуская глыбокая. Як беларуская пакута. Беларускае цярпеньне. Беларускае балота.

Беларусы, у адрозьненьне ад расейцаў, украінцаў, палякаў, — інтраверты, заглыбленыя ў сябе. Таму беларуская глыбінка — гэта не правінцыя. Багна? Бездань? Глыбіня.

Тут — патаемная глыбіня: пад Белавежскай пушчай у савецкія часы разьмяшчаліся стратэгічныя аэрадромы, нацэленыя на Еўропу. У самай такой беларускай глыбіні без адзінага стрэлу зруйнавалі найвялікшую імперыю зла: Віскулі у Пружанскім раёне.

Увогуле, гэта берасьцейскае навакольле паміж Палесьсем і Літвой, паміж Белавежай і Выганашчанскімі балотамі — Пружаны, Бяроза, Івацэвічы, Кобрын — глыбокае. Глыбокае, як род Сапегаў, чый замак у Ружанах уражвае падзем’ямі ў некалькі паверхаў, прызначанымі для вялікалітоўскіх скарбаў; як унікальны тэнар Міхася Забэйды-Суміцкага, ураджэнца тутэйшых Шэйпічаў; як тысячы народных мелодыяў са збору пружанца Рыгора Шырмы; як балады Андрэя Макарэвіча з «Машыны часу», чые дзяды з ваколіцаў Малеча; як 600 тамоў прозы Юзафа Крашэўскага, які калісьці валодаў Старым Куплінам; як хрыплы крык, вырваны з самага сэрца Ўладзіміра Высоцкага, чые продкі — зь Сяльца Бярозаўскага раёна; як верлібры Алеся Разанава (з таго ж Сяльца); як бас Анатоля Папанава, вязьня з «Халоднага лета 53-га» і Ваўка з мультфільма «Ну, пачакай!», чыя матуля перадала сыну непаўторна ёмісты тутэйшы выгавар; як кнігі Васіля Сёмухі з блізкага хутара Ясенец, асабліва калі чытаеш Слова Божае ў Сёмухавым перакладзе; як вера ксяндза Вінцэнта Гадлеўскага (мястэчка Поразава адсюль рукой падаць), аднаго з заснавальнікаў БНР і Беларускай Хрысьціянскай Дэмакратыі, таго самага ксяндза, што распачаў імшу па-беларуску і быў расстраляны ў Трасьцянцы гестапаўцамі ў ноч на Раство 1942 года; як веданьне Бібліі беларускімі баптыстамі, чыёй сталіцай ёсьць Кобрын; як удых волі Тадэвуша Касьцюшкі зь Мерачоўшчыны, за паўсотні кіламетраў адсюль; як мясцовыя тарфяныя балоты, у адным зь якіх, Гатча-Восаўскім, знайшлі адзінае ў Беларусі прамысловае радовішча бурштыну; як пружанскі антыалкагольны рух сялянаў 1846-1848 гадоў, што перакінуўся на суседнія губерні; як здрада Азэфа, ураджэнца вёскі Лыскава, кіраўніка баявой арганізацыі эсэраў, які арганізоўваў забойствы вышэйшых чыноў імперыі і адначасова «здаваў» паплечнікаў; і, урэшце, як бездань падзеньня курсу беларускага рубля пасьля сыходу пружанскага вылучэнца, Пятра Пятровіча Пракаповіча...