Związek żydowskich policjantów [The Yiddish Policemen's Union - pl]

— Aj, ten chłopiec — wzdycha. — Ten słodki, kochany chłopiec.

Z kieszeni zapinanego na suwak swetra wyciąga chustkę, ociera łzy i wydaje jedno jedyne charknięcie. To straszny dźwięk. Landsman przelewa resztkę jego herbaty do swojej szklanki, z tylnej kieszeni wyciąga flaszkę, którą zarekwirował rano w toalecie męskiej Worsztu, po czym nalewa mu wódki na dwa palce.

Stary pierdziel wychyla alkohol jednym haustem. Następnie wsuwa chustkę do kieszeni i zwraca Landsmanowi fotografię.

— Uczyłem tego chłopca grać w szachy — mówi. — Znaczy, kiedy jeszcze był chłopcem. Kiedy był dzieckiem. Przepraszam, chyba gadam od rzeczy. — Sięga po broadwaya, ale papierosy się skończyły, co dostrzega dopiero po dobrej chwili. Daremnie grzebie zakrzywionym palcem w pustej paczce, jakby szukał ostatniego orzeszka w foliowym opakowaniu, aż wreszcie Landsman częstuje go swoimi. — Dziękuję, Landsman. Dziękuję.

Długo milczy. Siedzi bez ruchu, zagapiony w tlący się papieros, w końcu jednak zezuje z przepastnych oczodołów w stronę Miśka i rzuca Landsmanowi ukradkowe spojrzenie szulera. Już otrząsnął się z szoku: teraz próbuje nakreślić plan sytuacji, wyznaczyć linie, których nie wolno mu przekroczyć, oraz bramy, których przejście grozi utratą duszy. Jego dłoń, włochaty, cętkowany krab, wyciąga odnóża w stronę telefonu na biurku. Jeszcze chwila, a prawda i ciemność życia zostaną oddane w pacht zręcznym adwokatom.

Słychać łoskot toczącej się bramy. Cymbalist podrywa się z jękiem ulgi, lecz tym razem Miśko jest szybszy. Wstaje i kładzie ciężką dłoń na ramieniu starca.

— Profesorze, niech pan siada — mówi. — Błagam. Powoli, jeśli nie może pan inaczej, jednak proszę, niech pan posadzi tyłek na tym obwarzanku. — Nie zabiera dłoni, przeciwnie, lekko dociska Cymbalista, dając znak głową Landsmanowi. — Mejer?

Landsman idzie przez halę do bramy, staje przed wjeżdżającą furgonetką i wysoko unosi odznakę, jakby dzięki niej zyskał moc powstrzymania dwutonowego chevroleta. Samochód hamuje z piskiem opon, który odbija się echem od zimnych kamiennych ścian warsztatu. Okno od strony kierowcy otwiera się, ukazując człowieka Cymbalista w pełnym rynsztunku: broda w siatce, żółty kombinezon i grymas niechęci na twarzy.

— Co jest, panie śledczy?

— Idź się przejechać — mówi Landsman. — My tu rozmawiamy. — Wyciąga ramię, chwyta skulonego w dyspozytorni kawalera za kołnierz długiego płaszcza, wlecze go jak szczeniaka do furgonetki i czule wpycha do środka. — I weź ze sobą tego picusia.

— Szefie? — woła kierowca do Cymbalista.

Po chwili spec od granic kiwa głową i gestem każe mu odjechać.

— Ale co ja mam ze sobą zrobić? — zwraca się kierowca do Landsmana.

— Nie mam pojęcia — odpowiada Landsman i z trzaskiem zamyka drzwi. — Jedź i kup mi jakiś ładny prezent.

Z całej siły wali w maskę furgonetki, która wytacza się z powrotem w burzę śnieżnych nitek, jak sznurki speca od granic oplatające fasady zrekonstruowanych domów i gorejące siwe niebo. Landsman zasuwa bramę i zamyka ją na rygiel.

— Nu, to może zaczniemy od początku? — zwraca się do Cymbalista, znów zasiadając na krześle. Zakłada nogę na nogę i zapala papierosy dla nich obu. — Mamy mnóstwo czasu.

— No, profesorze — mówi Miśko. — Znał pan ofiarę od dziecka, tak? I te wszystkie wspomnienia krążą teraz panu po głowie. Wiem, że to przykre, ale kiedy już pan zacznie, od razu poczuje się pan lepiej, zobaczy pan.

— Nie o to chodzi — szepcze spec od granic. — To… Nie o to chodzi. — Przyjmuje od Landsmana zapalonego papierosa i tym razem prawie całego wypala w milczeniu. Jest wykształconym żydkiem i lubi mieć porządek w rozumie.

— Na imię mu Menachem — odzywa się w końcu. — Znaczy Mendel. Ma, znaczy miał, trzydzieści osiem lat, rok więcej niż pan, śledczy Szemec, ale urodził się tego samego dnia. Piętnastego sierpnia, mam rację? Tak? No, widzi pan. Moja szafka z mapami jest tutaj. — Puka się w łysą czaszkę. — Z mapami Jerycha, śledczy Szemec, Jerycha i Tyru.

Pukanie w szafkę trochę wymyka się spod kontroli i Cymbalist strąca sobie jarmułkę z głowy. Chwyta ją w locie, przy okazji obsypując popiołem cały sweter.

— Iloraz inteligencji Mendla wynosił sto siedemdziesiąt — mówi. — Mając osiem czy dziewięć lat, chłopak czytał po hebrajsku, aramejsku, judeohiszpańsku, po grecku i po łacinie. Najtrudniejsze teksty, najbardziej zawiłe logiczne wywody. Już wtedy był o wiele lepszym szachistą, niż ja kiedykolwiek mógłbym zostać. Świetnie pamiętał zapis partii: wystarczyło, że raz go zobaczył i bezbłędnie odtwarzał ruch po ruchu, na desce albo w głowie. Kiedy podrósł i nie pozwalano mu już tyle grać, rozgrywał słynne partie w pamięci, znał ich ze trzysta albo czterysta.

— Podobnie mówiono o Melechu Gajsztiku — wtrąca Landsman. — Że miał głowę do szachów.