Невядомая вайна: 1654-1667
- Автор: Саганович Генадзь
- Год: 1995
- Язык: белорусский
- Год: Навука і тэхніка
- ISBN: 5-343-01637-5
- Жанр: История
Электронная книга - «Невядомая вайна: 1654-1667». Краткое содержание книги:
Што ў тых абставінах магло рабіць Вялікае Княства Літоўскае? Чакаць другога фронту, каб весці вайну адначасна і супраць незлічонай царскае арды, і супраць вымуштраваных шведаў? Гэтага ніяк нельга было дапускаць. Вялікі гетман мусіў выбраць нешта адно. І, выбраўшы з дзвюх бедаў меншую, Януш Радзівіл, паводле словаў Багуслава, «аддаў перавагу шведскай пратэкцыі перад маскоўскай тыраніяй» [32, s.124]. Гэта быў сведамы і паслядоўны крок вялікага гетмана. «Іначай ратавацца не было спосабу», - напісаў ён неўзабаве стрыечнаму брату, а 29 ліпеня яны разам, Януш і Багуслаў Радзівілы, упершыню афіцыйна выявілі гатоўнасць прыняць пратэктарат Швецыі ды прызнаць шведскага караля Карла Х Густава вялікім князем літоўскім.
А да Вільні з кожным днём няўхільна набліжаліся царскія палкі. Пасля таго як пад Ашмянаю казакі Залатарэнкі разбілі войска ротмістра Глябовіча, што рухалася з-за Нёмана, сталіца была зусім адкрытая. Сярод здабытых на месцы бітвы трафеяў знайшлося нямала лістоў, якія пасля перакладу Залатарэнка пераслаў цару. У адным з іх невядомы шляхціч пісаў, што каля Ашмяны ўжо «няма нікога», людзі паразбягаліся. Наракаючы на дзіўную бяздзейнасць шляхты, якая, маючы пад бокам ворага, зусім не рыхтавалася да адпору, і цяпер невядома, ці паспее сабрацца паспалітае рушанне, ён адзначаў, што і сам бяжыць «дзеля вестак дахаты, каб ведаць, ці ёсць яшчэ вёска, ці ўжо папялішча» [6, т.14, с.758].
У 20-х днях ліпеня на галоўны віленскі тракт пачалі выходзіць і авангардавыя часткі маскоўскага войска, і 20-тысячнае казацкае злучэнне Івана Залатарэнкі. 22 ліпеня цар быў у Маладэчне, а 24-га перанёс сваю стаўку яшчэ бліжэй да Вільні - у Смаргоні. Патрыярх Нікан падбадзёрваў манарха ды пісаў з Масквы, каб той не спыняўся на Вільні, а здабываў Варшаву, Кракаў і ўсю Польшчу [64, т.10, с.623].
Вільня, векавечная суперніца Масквы, гэтакая жаданая й ненавідная, цяпер была перад Аляксеям Міхайлавічам і бездапаможна чакала свайго чорнага дня.
Сапраўды, Вільня, якая не памятала ля сваіх муроў ворага ад канца ХІV ст., цяпер апынулася ў становішчы асуджанай. Умацаванні яе не аднаўляліся трэцяе дзесяцігоддзе і былі зусім занядбаныя. Хіба ж думаў хто пра пагрозу сталіцы? Ганарлівая шляхта папросту пагарджала небяспекай. Вільня, адзначалі сучаснікі, была падобная да Спарты: яна больш спадзявалася на мужнасць сваіх грамадзянаў, чымся на моц муроў [59, с.50].
Пад канец ліпепя - на пачатку жніўня так-сяк сабралася паспалітае рушанне - 2825 чалавек. Войска прыслалі далёка не з усёй тэрыторыі краіны. Вялікія абшары з прычыны акупацыі былі, натуральна ж, вызваленыя ад земскай службы - Полацкае, Віцебскае і Амсціслаўскае ваяводствы, Варшанскі, Старадубскі, Мазырскі і Рэчыцкі паветы цалкам ды частка Браслаўскага. Ад Лідскага павета прыйшла харугва гусараў і харугва казакаў - па сто вершнікаў у кожнай, ад Ашмянскага - па 200 гусараў і казакаў, Наваградскі павет даў казацкую харугву з 200 шабляў, Слонімскі і Ваўкавыскі прыслалі па сотні казакаў. Рушанне Берасцейшчыны мусіла застацца ў межах свайго ваяводства. Шляхту Браслаўскага павета, а таксама жамойцкае і вількамірскае рушанне Радзівіл выслаў пад Браслаў, а лідчукоў і ашмянцаў накіраваў да Смаргоняў.
Ані Радзівіл, ані Гасеўскі не верылі ў магчымасць абараніць Вільню. На тое яны проста не мелі сілы. Ды нават і наяўныя войскі не маглі дзейнічаць зладжана, бо гетманы ж па-ранейшаму варагавалі паміж сабою. Калі дайшло да абмеркавання хоць якога плана абароны, Гасеўскі не прыняў праекта Радзівіла, і ягоная дывізія засталася на іншых пазіцыях.
Вялікі гетман адмовіўся ад спробы абараняцца ў старых віленскіх мурах і размясціў войска перад горадам. Ён збіраўся, стрымаўшы царскіх ваяводаў, перайсці за Вяллю ды, знішчыўшы Зялёны Мост, адарвацца ад ворага і адвесці свас харугвы на Жамойць, дзе можна было б чакаць падмогі шведаў. Гасеўскі ж хацеў - пасля спробы абараніць сталіцу хоць сімвалічна - адступіць на захад і праз Трокі, Горадню выйсці на тэрыторыю Польшчы.
6 жніўня, калі зграмаджаныя пад Вільняй царскія войскі ўжо адпачывалі і рыхтаваліся да штурму, абодва гетманы паспрабавалі ўнікнуць трагічнае развязкі ды перадалі ліст Аляксею Міхайлавічу, у якім прапаноўвалася неадкладна пачаць перамовы аб міры. Яшчэ раней ліст з такой прапановай віленскі біскуп Юры Тышкевіч выслаў на імя Чаркаскага ды Залатарэнкі. Аднак, як і меркаваў Радзівіл, гэтыя захады сышлі намарна. Цар загадаў адказаць, каб больш да яго не звярталіся з такімі прапановамі, бо, маўляў, калі Вялікае Княства хоча міру - няхай адразу паддаецца «под царскую руку»...