Населены востраў

Горад уразіў яго. Ён ціснуўся да зямлі, увесь рух тут ішоў альбо па зямлі, альбо пад зямлёю, гіганцкія прасторы паміж дамамі і над дамамі пуставалі, аддадзеныя дыму, дажджу і туману. Ён быў шэры, дымны, бескаляровы, нейкі ўсюды аднолькавы — не будынкамі сваімі, сярод якіх трапляліся даволі прыгожыя, не аднастайным кішэньнем натоўпаў на вуліцах, не бясконцай сваёй сырасьцю, ня дзіўнай безжыцьцёвасьцю суцэльнага каменьня і асфальту, — аднолькавы ў чымсьці найагульнейшым, найгалоўнейшым. Ён быў падобны на гіганцкі гадзіньнікавы мэханізм, дзе няма дэталяў, якія бы паўтараліся, але ўсё рухаецца, круціцца, счапляецца і расчапляецца ў адзіным вечным рытме, зьмяненьне якога азначае толькі адно: няспраўнасьць, паломку, спыненьне. Вуліцы з высокімі каменнымі будынкамі зьмяняліся вулачкамі з маленькімі драўлянымі хацінкамі; кішэньне натоўпаў зьмянялася велічнай пустатой шырокіх плошчаў; шэрыя, карычневыя і чорныя касьцюмы пад элегантнымі накідкамі зьмяняліся шэрым, карычневым і чорным рызьзём пад дранымі выцьвілымі плашчамі; раўнамерны манатонны гул зьмяняўся раптам дзікім радасным ровам сыгналаў, лямантам і сьпяваньнем; і ўсё гэта было ўзаемазьвязана, жорстка счэплена, здаўна зададзена нейкімі невядомымі ўнутранымі залежнасьцямі, і нішто ня мела самастойнага значэньня. Усе людзі былі на адзін твар, усе дзейнічалі аднолькава, і дастаткова было прыгледзецца і зразумець правілы пераходу вуліцаў, як ты губляўся, раствараўся сярод астатніх і мог рухацца ў натоўпе хоць тысячу гадоў, не прыцягваючы ніякай увагі. Верагодна, сьвет гэты быў досыць складаны і кіраваўся многімі законамі, але адзін — і галоўны — закон Максім ужо адкрыў для сябе: рабі тое самае, што робяць усе, і гэтак жа, як робяць усе. Упершыню ў жыцьці яму захацелася быць, як усе. (Ён бачыў асобных людзей, якія вядуць сябе ня так, як усе, і гэтыя людзі выклікалі ў яго і найжывейшую агіду — яны перлі напярэймы патоку, хістаючыся, хапаючыся за сустрэчных, асклізваючыся і падаючы, ад іх мярзотна і нечакана пахла, іх цураліся, але не чапалі, і некаторыя зь іх плястом ляжалі ля сьценаў пад дажджом.) І Максім рабіў, як усе. Разам з натоўпам ён увальваўся ў гулкія грамадзкія склады пад бруднымі шклянымі дахамі, разам з усімі спускаўся пад зямлю, уціскваўся ў перапоўненыя электрычныя цягнікі, імчаў кудысьці ў няўяўным грукаце і ляску, падхоплены патокам, зноў выходзіў на павярхоўнасьць, на нейкія новыя вуліцы, зусім такія ж, як старыя, патокі людзей падзяляліся, і тады Максім выбіраў адзін з патокаў і нёсься разам зь ім...