Сыны зямлі беларускай

У сваёй барацьбе за незалежнасць княства ён вырашыў выкарыстаць i рэфарматарскі pyx, які ахапіў у той час Еўропу (а разам з ёю i Беларусь). Прычым удзельнічалі ў гэтым руху людзі самых розных саслоўяў. Асобы дзяржаўнага розуму бачылі ў ім адзіны спосаб пазбегнуць замежнага рэлігійнага ўплыву. Яны разумелі, што каталіцызм нясе апалячванне. Праваслаўе ж, на ix погляд, вяло да абрусення. I гэта сапраўды адбывалася так, бо тыя, хто належаў да гэтых веравызнанняў, міжволі шукалі падтрымку ў Польшчы або Маскоўскім княстве. Рэальны ідэалагічны грунт, які б з'яўляўся апорай незалежнасці, на ix думку, магла даць рэфарматарская царква.

Мікалай Чорны звярнуўся да кальвінізму. Ён пачаў усімі спосабамі апекаваць гэтае рэлігійнае цячэнне. У 1555 годзе ён сам прыняў вучэнне Кальвіна. Шэраг іншых магнатаў (хто ад чыстага сэрца, хто з разлікам, а хто імкнучыся патрапіць духу моды) узялі з яго прыклад. I яго паслядоўнікі павольна пачалі пашыраць рух кальвіністаў па Вялікаму княству Літоўскаму. Яны арганізавалі не толькі сотні ніжэйшых кальвінісцкіх школ у гарадах i мястэчках княства, але i гімназіі ў Вільні, Слуцку, Наваградку, Нясвіжы, Віцебску… Разам з тым усюды будаваліся кальвінісцкія зборы — будынкі для набажэнства. Толькі Мікалай Чорны адкрыў ix 132. Што праўда, то праўда, дзейнічаў ён часам для дасягнення сваіх мэт i іншымі метадамі — адбіраў у вернікаў касцёлы i цэрквы, ператвараў ix у кальвінісцкія зборы. Разбураў прыдарожныя крыжы (за што быў аднойчы нават асуджаны).

У Нясвіжы ў гэты час збіраўся цвет рэфармацыі. Горад стаў фактычна другой сталіцай княства i галоўным центрам кальвіністаў. Для прапаганды гэтых ідэй, для дзейнасці адкрытых ім збораў Радзівілы запрашалі прапаведнікаў кальвінізму з Еўропы, галоўным чынам з Польшчы. Адным з такіх дзеячаў, запрошаных у 1558 годзе ў Вільню, быў Сымон Будны. У хуткім часе яго перавялі ў Клецк. А яшчэ праз два гады гаспадар Нясвіжа адкрыў у горадзе друкарню. Арганізаваць выпуск кніг на сродкі таго ж Радзівіла павінны былі нясвіжскі стараста М. Кавячынскі, кальвінісцкі прапаведнік з гэтага ж горада Л. Крышкоўскі i прапаведнік з Клецка С. Будны.

Паколькі пратэстантызм у Еўропе змагаўся i за права весці набажэнства не на латыні, а на нацыянальных мовах, то гэтага дабіваліся i кальвіністы Вялікага княства Літоўскага. Прычым яны, нароўні з вызваленнем ад латыш, ставілі пытанне i аб вызваленні набажэнстваў ад царкоўнаславянскай мовы, або, як тады казалі, «ад царкоўнай баўгаршчызны». Вось з гэтай мэтай для прапаганды кальвінізму сярод беларускага насельніцтва княства i была надрукавана ў Нясвіжы першая беларускамоўная кніжка на нашай зямлі. Гэта славуты «Катэхізіс», выпушчаны Сымонам Будным у 1562 годзе. «Катэхізіс» прызначаўся «…для простого народу руського и для хрестыянских дѣток руских». Выдадзена была ў гэтай жа друкарні i кніга «О оправдании грешного человека перед Богом».

Думка аб неабходнасці панавання роднай мовы знайшла шчырых прыхільнікаў сярод дробнай шляхты i баярства. Але сярод знаці беларускага паходжання вялікай прыхільнасці «да простай мовы» не было. Датычыць гэта i Мікалая Чорнага. Нездарма ж выдадзеная ў 1563 годзе яго коштам i ў яго друкарні «Біблія» надрукавана была на польскай мове. В. Ластоўскі ў сваёй «Гісторыі беларускай (крыўскай) кнігі» так ахарактарызаваў гэту сітуацыю: «Польская мова, пад мажнай апекай Радзівілаў, Кішкаў, Глебавічаў i іншых, выцяснае мову простую».